O VISCUM ALBUM: DE TESOUROS ESCONDIDOS E A BOA FORTUNA

Fot. Imaxes Google

Latet arbore opaca

aureus et foliis et lento vimine ramus,

Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis

lucus et obscuris claudunt convallibus umbrae,

sed non ante datur telluris operta subire,

auricomos quam quis decerpserit  arbore fetus,

hoc sibi puchra suum ferri Proserpina munus

instituit. primo avulso non deficit alter

aureus, et simili frondescit virga metallo.

[………. Escondido  nunha árbore sombriza

hai un ramo de follas douradas e gromo tenro,

din que está consagrado a Xuno infernal, protéxeo todo

o bosque e nos fondos vales escuros escóndeno as sombras.

A ninguén lle está permitido internarse nas entrañas da terra

se antes non colleu da árbore o gromo de follas de ouro.

Ordenou  a fermosa Proserpina que este ramo lle fose levado

como regalo. Arrincado o primeiro, torna a agromar un segundo

de follas douradas e todo el se cobre de follas do mesmo metal.]

Eneida VI, 136- 144

Desde sempre o visgo (muérdago en español) foi obxecto de veneración supersticiosa en Europa; a cor marela deu lugar, por mor da máxia simpatética ( baseada na asociación de ideas de semellanza ou ideas de contigüidade) a que se lles atribuíse ás súas ramas a facultade máxica de localizar tesouros escondidos, de onde procede a atribución actual da boa sorte. Simboliza a rexeneración, a restauración da familia e do fogar.

Plinio xa contou na súa Historia Natural que os druidas lle deron culto nos seus rituais de fertilidade:

” Para os druidas, que así lles chaman ós feiticeiros, non hai nada máis sagrado que o visgo e a árbore na que medra, e máis se esta é un carballo.

Escollen carballeiras para os seus bosques sagrados e os ritos non os executan sen follas de carballo, ata o extremo de que a verdadeira palabra ‘druida’ pode cosiderarse como unha derivación da denominación grega do culto ó carballo. Cren que calquera cousa que medre nestas árbores é enviado polo ceo e convértese en portadora do sinal de que esa árbore depositaria foi escollida pola divindade. O visgo atópase raramente nela, pero, se se atopa, han recollelo cun solemne cerimonial.

Fot. Imaxes Google

Teñen o costume de cortalo no sexto día de lúa, desde o que datan o comezo dos meses, dos anos e  do seu ciclo de trinta anos, pola razón de que no seu sexto día a lúa está chea de vigor e aínda non percorreu a metade do seu curso. Despois de facer o preparativo cun sacrificio e un festín debaixo da árbore, aclámano como curatodo (omnia sanans) e traen ó lugar dous touros brancos que non fosen xunguidos ata ese momento.

Un sacerdote vestido de branco gabea polo tronco da árbore, cun fouciño de ouro corta o visgo, recolléndoo cunha tela branca. Despois sacrifican as dúas víctimas orando para que o deus poida facer prosperar  a súa propia doazón e os rabaños dos que procede. Pensan que un bebedizo preparado con visgo fará fértiles os animais estériles e que a pranta é un remedio contra todos os velenos.”

Anuncios

CANDO O SOL RENACE É NADAL

Ningún historiador das relixións parece dubidar hoxe das semellanzas da festa cristiana de Nadal cos rituais dos cultos de Mitra que tan boa acollida tiveron entre os romanos dos últimos anos do Imperio.

A relixión de Mitra, mesturando un ritual con aspiracións de pureza moral  e esperanza de inmortalidade, foi unha rival de coidado da Igrexa cristiana que lles propoñía ós seus fieis respostas idénticas a inquitudes parecidas.


Relief mithriaque de Fiano Romano appelé "Le Soleil et la lune" et Mithra sacrifiant le taureau en présence du soleil et de la lune 2e siècle - 3e siècle ap J.-C.: (C) RMN / Hervé Lewandowski

J.G. Frazer ofrece un dato clarificador que ilustra a longa loita que tiveron que librar as nosas festas do Nadal: no calendario xuliano computouse o solsticio de inverno o 25 de decembro, considerándoo como a natividade do Sol, xa que a partir deste momento crítico do ano a duración do tempo de luz ía incrementándose.

“¡A virxe pariu! ¡A luz está renacendo”, gritaban de noite os celebrantes dos ritos do “Natalis” en Siria e Exipto, e sacaban, para que a adorasen, a figura do Sol representada nun neno recén nacido.


Statuette d'Astarte Crédit photographique : (C) RMN / Philipp Bernard Période : civilisation parthe (247 av. J.-C. au 2e siècle ap. J.-C.)

No solsticio de inverno a virxe que paría o 25 de decembro era a Gran Deusa Celestial do Oriente, Astarté nos paises semíticos, identificada polos seus adoradores co Sol invencible, irreductible, triunfante, eterno, por iso a natividade do Sol cae na mesma data que a Igrexa occidental adoptou a comezos do século IV para comemorar o nacemento do Salvador. Mitra tamén se identificou co Sol.

Os primeiros cristianos  non celebraban o nacemento de Cristo, nada contaban os Evanxeos sobre a data, pero pasado un tempo, entre os fieis de oriente,  o seis de xaneiro consolidouse pouco a pouco como o día natividade;  occidente, que se mantiña á marxe do costume oriental, xa a finais do século III, opta polo 25 de decembro.


Naissance de Jésus-Christ Crédit photographique : (C) RMN / Franck Raux Localisation : Paris, MuCEM, Musée des Civilisations de l'Europe et de la Méditerranée


Un escritor sirio cristiano dános a clave desta decisión : a razón pola que as autoridades da Igrexa  adoptan a  data do 25 de decembro reside no costume dos paganos de celebrar ese día o nacemento do Sol, facendo luminarias, símbolo da festividade; os cristianos tamén participaban na cerimonia colectiva  daquel ritual máxico, vivíndoo con toda a súa intensidade.

Esta inclinación pagana preocupoulles tanto ós doutores  da Igrexa que resolveron que o Nadal debía celebrarse o día do ritual das luminarias aproveitando o fervor co que se vivía esa data por parte de crentes e non crentes. Por iso seguen a acenderse fogueiras e fachucos ata o día da epifanía (6 de xaneiro).

Rituais de lume perduran hoxe nas celebracións do Entroido en Laza ou Oimbra (Ourense). Unha mestura das antigas festas saturnais (17-23 de decembro) e a do Sol Invictus.


O ocaso tras Cabo Home. Ría de Vigo. Fot. Juliana Ribeiro

San Agostiño, cando anima os cristianos a non celebrar o día do Sol como tal,  senón no nome de quen o creou, deixa entrever a orixe pagana da festividade. E o propio León o Grande condena a crenza  de celebrar o Nadal polo nacemento do Sol e non pola natividade de Cristo. Distingamos, pois, entre Nadal  e Natividade.

Parece que a Igrexa cristiana levou a celebración do Nadal ó día 25 de decembro co obxecto de transferir a devoción xentil do Sol invencible ó seu Sol fundador e salvador.

As numerosas coincidencias e moi estreitas entre as festas paganas e cristianas, miradas no seu conxunto, permítennos adiviñar o pacto ó que se viu obrigada a Igrexa no momento no que triunfa sobre as relixións rivais.

FAENAS E DELEITES PARA O NOVO ANO


“Nos primeiros tempos, os inmortais que habitaban as mansións olímpicas crearon unha dourada  estirpe de homes mortais. Existiron aqueles na época de Cronos, cando reinaba no ceo.

Vivían como deuses, co corazón libre de preocupacións, sen fatigas nin miserias, non sentían a ameaza sobre eles da  despreciable vellez, senón que, sempre coa mesma vitalidade en pernas e brazos, recreábanse con festas, alleos a calquera clase de males.

Morrían como sumidos nun sono; poseían todo tipo de alegrías, o campo fértil producía espontaneamente fermosos froitos e en abundancia.

Eles contentos e tranquilos alternaban as súas faenas  con numerosos deleites. Eran ricos en rabaños e entrañables ós deuses benaventurados.

HESÍODO, Faenas e Días

O desexo de recuperación ó longo do 2011, mesmo imaxinaria, da hesiódica Idade de Ouro para os meus lectores  e os meus amigos que, nestes dous anos e medio de existencia desta bitácora, me fixeron máis de 25.000 visitas e me honraron coa súa lealdade, a súa crítica e o seu recoñecemento.

ADESTE, FIDELES


AS SATURNAIS, BÁLSAMO PARA O INVERNO

Saturnais (17-23 de decembro): contra a represión, libertinaxe

Escribía Hesíodo en Os Traballos e os Días que durante a Idade Dourada a terra producía a man chea, non había guerras, so concordia, ninguén se afanaba por facerse rico, polo que todo o mundo vivía feliz e contento. A escravitude e a propiedade privada eran conceptos descoñecidos, todos os homes dispoñían en común do que a natureza regalaba.

Lucas Cranach. A Idade de Ouro. Imaxes Google

Saturno, deus da agricultura e a sementeira, viviu na terra como un rei da Italia agreste dos primeiros tempos e conseguíu coa súa bondade que aquelas xentes rudas e disgregadas se agrupasen, e como isto non era pouco, del aprenderon os segredos da agricultura e a lei como garantía de convivencia. Saturno foi o portador da felicidade  da Idade Dourada para as terras italas. Pero chegou o día en que este bo deus desapareceu de forma inesperada, pero non a súa memoria, pois os homes agradecidos contruíron templos, e moitas colinas e sitios elevados de Italia levaron o seu nome e na súa honra celebráronse a festas Saturnais, que tiñan lugar no último mes do ano, ligadas á temporada agrícola: sementeira ou colleita.

Les Saturnales ou l'Hiver. Callet Antoine-François (1741-1823). Fot.R.M.N

Polos testimonios que nos deixaron os escritores antigos, enchentes, borracheiras, libertinaxe, calquera maneira de dar co pracer son as trazas que definen esta celebración.

Durante  sete días, desde o 17 de decembro ata ó 23, en todas as casas, rúas e prazas de Roma lembrábase a liberdade que reinaba nos tempos de Saturno concedendo ós escravos a licencia de sentar á mesa dos amos, inxurialos, emborracharse con eles, sen que o amo puidese facerlles o máis mínimo reproche. Por un tempo quedaba abolida a discriminación social: non hai escravos, todos se comportan como os homes libres. En todo caso eran os señores os que servían ós escravos. Esta inversión de papeis chegaba a tal extremo que cada familia era un escenario burlesco no que lei e moral quedaban agochadas nun recuncho, para non perturbar aquel gozo de efímera liberdade.

Normalmente o estoupido de forzas reprimidas dexenera en orxía ou en rebumbio extravagante, xa que as paixóns máis escuras atopan a saída que se lle nega na tranquila e xuizosa vida ordinaria.


CATULO DESEXA CURARSE DUN AMOR MORTAL (C. 76)

CATULO, POEMAS
Para ler selecta de poemas picar AQUÍ

PIUS CATULLUS


Poema 76

Se algún pracer sente o home ó lembrar as boas obras

do pasado, cando pensa que cumpriu coas súas obrigas

e que non violou ningún xuramento solemne, nin en ningún pacto

abusou do poder dos deuses para enganar ós homes,

moita felicidade te espera por moito que vivas,

Catulo, por este amor non correspondido.

Pois todo o que os homes poidan dicir

ou facer, iso  fixéchelo e dixéchelo ti;

todo iso , confiado a unha alma desagradecida, morreu.

¿Por que, entón, te martirizas máis?

¿Por que non te armas de valor e te vas de aí

e deixas de sentirte mal, se os deuses che son adversos?

É difícil de repente  esquecer un  amor tan grande.

É difícil, pero debes conseguilo como sexa.

Esta é a única saída, poidas ou non poidas.

Deuses, se  é un don voso a piedade, ou se a alguén

concedestes unha última graza na hora da morte,

mirádeme a min, infeliz, e se vivín  sen tacha

librádeme desta peste e desta condena

que insinuándose como un torpor polo máis fondo de min

expulsou  do meu corazón  a felicidade.

Xa non pretendo que ela me corresponda

ou, o que non é posible, que queira ser  honrada.

Eu só aspiro a curarme e acabar con esta mortal enfermidade.

Deuses, concedédemo polo meu leal amor.

A LIBERACIÓN DEFINITIVA DO MAL DE AMORES.


Fulsere candidi tibi soles. Fot. José M. Otero

Non é posible compreder toda a complexidade do proceso amoroso de Catulo sen a lectura do c. 76; por iso o engado a selección de poemas  ó tempo que, co comentario que segue, trato de xustificalo.

O ano 57 a. C. Catullo agonía de mal de amores, que expresa nun grito, c. 85  ( Odi et amo) e nun reproche, c. 87 ( Nulla potest mulier tantum se dicere amatam) e, por aquilo de que viaxar fai esquecer e pensar, emprende unha longa viaxe por Oriente que vai durar ata a primavera do no seguinte.

A experiencia desta viaxe aparece recollida en varios dos seus poemas.  Phasellus ille, quem videtis, hostes (c.4), Paene insularum, Sirmio, insularumque (c.31), Iam ver egelidos refert tepores (c.46).

Pero  un ano fóra de Roma non cambiou nada o seu estado de ánimo. Retorna dominado pola desilusión,  a fatiga, a nostalxia de Lesbia, e dos amigos, segue enfermo de amor e a enfermidade provocada por Lesbia semella non ter cura. Catulo experimenta a acritude da infelicidade cando ten  28 anos.

Este sufrimento parece acougar definitivamente no c. 11, Furi et Aureli, comites Catulli, escrito ó chegar como se a experiencia da viaxe lle resultase un bálsamo para a enfermidade da alma. O sentimento de liberación daquel martirio continuado que o consumía de infelicidade toma corpo no c. 76; o poeta volve sobre si mesmo cunha decisión firme que non mostraba  no c. 8, Miser Catulle, mediante unha súplica ós deuses, apaixonada, fonda e chea de dor.

En Si recordanti benefacta priora voluptas, non volve referir a anáfora  chea de nostalxia da felicidade perdida, Fulsere candidi tibi soles, máis ben chega a conclusión firme de que todo acabou por ser fiel a unha alma ingrata e como tal impía e desleal. Recoñece que é difícil  liberarse sen máis nin máis dun gran amor, pero hai que facelo, non queda outra, a única salvación é romper de maneira absoluta.

Despois da experiencia do c. 8, xa non confía nas súas propias forzas. A debilidade humana non é un antídoto capaz contra o veleno, que, paralizándolle o máis íntimo, o priva da ledicia de vivir. Por iso agora está decidido a invocar os deuses, porque só eles posúen a graza da piedade para quen foi pius durante a súa vida.

Xa o tentara sen moita determinación no  c. 11, ó retornar de Oriente da viaxe compartida cos seus amigos Furio e Aurelio, encargados agora de transmitir a Lesbia os sentimentos convencidos dunha ruptura definitiva :  “que non se preocupe por min, polo meu amor, que pola súa culpa está morto, como, no lindeiro do prado, a  flor cortada ó paso do arado.”

O c. 76 convértese no poema máis fondamente relixioso da antigüidade,  o cume máis alto da espiritualidade do poeta de Verona. É a mostra da máis completa liberación verquida nun poema, xa que se resolve a súa paixón, sen residuos, na máis pura contemplación e na catarse dos sentimentos, en palabras de E. Castorina en Questioni neoteriche.

Nobis cum semel occidit brevis lux. Fot. José M. Otero

A quen teña unha imaxe do Catullo frívolo e disoluto, non deixa de sorprenderlle a expresión: si vitam puriter egi (v.19). Ha entenderse no senso mesmo do concepto de Pietas, respecto polos deuses, da Fides e do foedus amoris, e así o escribe nos versos 3 e 4 do c. 87: “Xamais houbo tanta lealdade nun xuramento/como a que da miña parte se deu no teu amor.

A Pietas é un concepto romano e catuliano, que ten as súas raíces na antiquísima relixión romana do fogar doméstico e indica o estado do home que cumpre cos seus deberes cara ós membros difuntos e vivos, divinos e humanos da propia familia. A Pietas é para Catulo  a virtude de quen cumpre a súas obrigas con aqueles  cos que está unido por vínculos de afecto. A Pietas crea deberes de solidariedade, amizade e respecto.

Unha das manifestacións máis primitivas da Pietas era o respecto dos compromisos, a Fides (lealdade). A Fides garante as relacións entre os seres, tanto nos contratos como nos tratados (foedus).  No c. 30 lembra que os facta impía dos homes fallaces non lles pracen ós deuses e a actitude de Lesbia é impía e falaz. ¿Que fixo Lesbia co pacto de inviolable amor (foedus amicitiae) do v. 6 no c. 109, coa cálida e apaixonada petición dun amor feliz  para sempre, Iocundum, mea vita, mihi proponis amorem/ hunc nostrum inter nos perpetuum fore?