UNHA DE XIGANTES: AS FORZAS DO CAOS CONTRA ZEUS

“A castración de Urano xera na Terra e no Mar dúas ordes de consecuencias que son inseparables a pesar da súa oposición: por un lado, violencia, odio, guerra [Erinias, Melias, Xigantes]; por outro, dozura, acordo, amor [Afrodita]…. O mundo organizarase a través da mestura de contrarios e da mediación entre os opostos … As forzas da guerra e as do amor teñen igualmente aspectos claros e aspectos escuros, aspectos  benéficos e maléficos”.

Ives Bonnefoy. Diccionario de Mitologías. Páx. 102-3.

XÚPITER ABATE OS XIGANTES

… de duro est ultima ferro.

protinus inrupit venae peioris in aevum

omne nefas: fugere pudor verumque fidesque;

in quorum subiere locum fraudesque dolusque               130

insidiaeque et vis et amor sceleratus habendi.

………….

victa iacet pietas, et virgo caede madentis

ultima caelestum terras Astraea reliquit.                         150

Neve foret terris securior arduus aether,

adfectasse ferunt regnum caeleste gigantas

altaque congestos struxisse ad sidera montis.

tum pater omnipotens misso perfregit Olympum

fulmine et excussit subiecto Pelion Ossae.                     155

obruta mole sua cum corpora dira iacerent,

perfusam multo natorum sanguine Terram

immaduisse ferunt calidumque animasse cruorem

et, ne nulla suae stirpis monimenta manerent,

in faciem vertisse hominum; sed et illa propago               160

contemptrix superum saevaeque avidissima caedis

et violenta fuit: scires e sanguine natos.

Ovidio, Metamorfosis, vv.127-162

Pergamon Museum. Berlín. Fot. Jacobo Otero

[ A última [Idade] é  de duro ferro.

De súpeto irrompeu na idade do peor  metal

a perversidade, fuxiu o decoro, a verdade, a lealdade,

e ocuparon o seu lugar a falsidade e  o engano

e as insidias e a violencia e a perniciosa avaricia.

… A piedade xace derrotada, e a virxe Astrea (Xustiza) abandonou,

última das divindades, a terra empapada de sangue,

e para que o alto  ceo non estivese máis sosegado que a terra,

contan que os Xigantes tentaron facerse co poder celestial

e que gabearon ata as altas estrelas  grazas ós montes que amorearon.

Entón o pai todopoderoso fendeu o Olimpo lanzando

o raio e esfrangullou o Petras sobre o Osa que o sostiña.

Mentres aqueles corpos feroces xacían  baixo a mole esmigallada,

din que a Terra regada polo sangue derramado dos seus fillos

humedeceu e alentou aquel lume de vida

e, para que non permanecese ningún vestixio da súa estirpe,

deulle aparencia humana, pero tamén aquela raza

desprezou os deuses, e desexou  o asasinato cruel

e foi violenta: podías recoñecer que naceron do sangue.]

Pergamon Museum. Berlín. Fot. Jacobo Otero

Os Xigantes nacen da Terra fecundada polo sangue da mutilación de Urano, vigorosos e ben armados como hoplitas. Son a infantería pesada, e con eles chega a violencia e as matanzas. O mesmo que as Erinias e as Melias, todos os nacidos do sangue de Urano provocan un fervedoiro de terrores, dan medo, asustan, proclaman a vinganza, o odio, as guerras. Son o dominio da discordia, dos conflitos, dos enfrontamentos sen cuartel.

Entre a descendencia de Urano castrado está tamén Afrodita, nacida da espuma do mar e das gotas de sangue do sexo paterno mutilado, bateadas polas ondas; deusa da beleza e do amor,  das forzas da concordia, da unión, da bondade, pero tamén da sexualidade, da sedución, gaioleira a través de palabras enganosas, e da tenrura. Non é fácil delimitar o positivo e o negativo, sempre haberá puntos de contacto difusos, que non son nin brancos, nin negros.

Os Xigantes non son seres totalmente humanos nin tampouco divinos, a escultura do helenismo represéntaos con cola de serpe, tal como corresponde ós que habitan a escuridade da terra fonda. A súa condición está a medio camiño entre as sombras e a luz.

Representan ós guerreiros, a milicia caótica fronte a monarquía ordenada de Zeus. Personifican a forza das armas, a violencia en estado puro, o vigor corporal, a xuventude física. Argumentos que eles consideran suficientes para ostentar o poder supremo do universo. Esta a razón empúrraos a declarar a guerra contra Zeus.

Zeus; Autel de Pergame ; 164-156 avant J.-C. ; (C) BPK, Berlin, Dist. RMN / Johannes Laurentius

Todos os deuses do Olimpo se poñen de parte de Zeus na tarefa de acabar coa pretensión dos Xigantes de impoñer o caos. Apolo, Atenea, Hera, Diónisos, Poseidón, Hermes, Artemisa.

O combate é violento, a terra queda empapada de sangue: Atenea mata e esfola o xigante Palas,  e  a pel convértese no seu propio escudo. Apolo dispara as frechas contra o ollo dereito dun dos inimigos mentres Hércules se asaña co ollo dereito. Sempre que un deus abate un Xigante aparece Hércules para rematalo. Non hai tregua, Xea (Terra) sente pena polos seus fillos e acode na súa axuda facendo agromar a herba da inmortalidade, sabe que a orde e a harmonía son necesarios, como tamén é consciente de que o Universo non se consolidaría sen ese punto de violencia imprescindible para a vida. Pero Zeus é astuto e adiántaselle ás pretensións cortando de madrugada todas as herbas da inmortalidade, ós xigantes váiselle das mans a oportunidade de asaltar e danar a fortaleza olímpica.

Para construír un mundo viable será necesario dominar, amordazar, civilizar as forzas primitivas  do caos, o desorde e a violencia. A forza dos Xigantes reside no feito de que son un grupo de idade en renovación constante: os mozos chamados en distintas levas á vida militar. Os olímpicos necesitan para impoñerse a axuda dun heroe mortal, porque os Xigantes teñen aparencia de seres humanos , non son nenos pero tampouco homes feitos e dereitos.

Pergamon Museum. Berlín. Fot. Jacobo Otero

Zeus consolida e asenta definitivamente o seu poder ó derrotar os Xigantes deixando os representantes da escuridade e o conflito marxinados dos privilexios do Olimpo. O escenario das forzas malignas vai ser a vida cotiá dos humanos. Zeus, dono da forza bruta regalada polos Hecantonquiros e da mirada fulgurante concedida polos Cíclopes, vive agora seguro nunha orde política defendida pola forza das leis xustas que nacen da sabedoría e a moderación (Metis). Resulta, ó fin, a culminación da construción harmónica do mundo, que Xea (Terra) consideraba imposible sen a intervención das forzas escuras da hybris ou desmesura.

“Só unha orde xusta é viable, a inxustiza sempre é provisional.” (Luc Ferry, La Sabiduría de los Mitos).

A riqueza alegórica do mito non escapa á erudición dos poetas, filósofos e escultores da corte de Eumenes II  de Pérgamo do século II a. C. A batalla  contada por Hesíodo, rescrita posteriormente por Ovidio, Píndaro e Apolodoro, convértese na parábola da batalla entre gregos e bárbaros. O rei de Pérgamo ven de derrotar os Gálatas, e ten, como modelo da orde que quere impoñer, a Zeus e, da protección e a vitoria, a Atenea. Quen se achegue o Gran Altar de Zeus dará de fronte co grupo principal do friso leste: o combate de Zeus e Atenea contra os Xigantes.

O visitante subirá a escadas envolto nun balbordo de figuras sobrehumanas, de musculatura descomunal, dominadas polo dramatismo e a dor. Sobre o podio o templo porticado con columnas xónicas transmite, a través do contraste de espazos, propio da arquitectura helenística, a serenidade, a harmonía e o equilibrio que proclama o poder xusto de Zeus.

O Altar de Zeus resulta ó fin a expresión máxima da arte helenística que encontra na narración mítica a súa propia metáfora.

A RELIXIÓN ROMANA: DOS NUMINA ÓS DEUSES OLÍMPICOS


Visita esta páxina: DEUSES Á CARTA PARA O CIDADÁN ROMANO


MATERIAL COMPLEMENTARIO: TEXTOS

Anuncios

O FORO ROMANO PARA VIVIR COMO CIDADÁN


EXERCER DE CIDADÁN:ELIXIR, LEXISLAR, XULGAR

O Foro Romano desde o Tabularium

A civilización romana, igual  que a grega, fundaméntase na sociedade urbana. Todo aquel romano que desempeñaba un papel importante na política ou na administración do estado residía en Roma. Os homes só se senten eles mesmos na cidade e non  só polas rúas atestadas de xente anónima senón polas comodidades materiais, baños públicos, polos edificios públicos que espertan a admiración de residentes e visitantes. Preguntábase Pausanias se se lle podía chamar cidade a un lugar que non ten edificios públicos, nin ximnasio, nin teatro, nin praza, nin traída de auga, nin casas dignas onde vivir. O romano só se sente de verdade na casa se está na cidade: na cidade atópase como nun  fogar colectivo.

Reconstrución do Foro Romano. Peter Connolly.

O romano libre é principalmente un cidadán. Segundo este ideal, a soberanía pertence ao conxunto de cidadáns (“cives”) que forman a “civitas”. A profesión de cidadán exércese: lexislando, elixindo e xulgando  O Foro será o espazo da cidade concibido para dar resposta a natureza do poder político que emana deste ideal de soberanía.

En Atenas a ágora, o mercado, era o centro político e xudicial da cidade: edificios públicos e tribunais, tendas e postos de comerciantes, a fonte onde as mulleres acudían cada mañá a por auga, a facer a colada, a palicar. Nos soportais ou estoas, pechábanse os tratos, reuníanse os amigos e expoñían as súas ideas os filósofos.

A relixión da colectividade cívica celébrase nas prazas, diante dos templos, baixo a autoridade dos maxistrados e sacerdotes públicos. En Roma ningunha actividade estaba á marxe da relixión.

O foro romano, inspirado na ágora, era o centro de todas as actividades cívicas:

  • Política:

Curia (K): para reunión do Senado

Comitium: espazo entre a Curia e o arco de Septimio Severo onde tiñan lugar as reunións para a elección de maxistrados

Rostra(E): tribuna de oradores

Arcos triunfais:  Tito, Septimio Severo.

  • Xudicial:

Basílicas: Iulia (D), Emilia (J), Maxencio

  • Comercial:

Basílicas: Iulia, Emilia, Maxencio

  • Relixiosa:

Templos: Xúpiter Capitolino, Saturno, Concordia (B), Dióscuros (F), Antonino e Faustina, Divino Iulio (G), Vesta (H), Divino Rómulo,  Venus e Roma;  en Foros Imperiais: Venus, Marte Vingador

  • Social:

Basílicas: reunións públicas: Iulia, Emilia, Maxencio

Panorámica do Foro Romano. Fot. Google

Para entender o sentido do FORO na visión do mundo dos romanos debes completar o CUESTIONARIO que ten como referencia o vídeo que explicamos na clase: ROMA: ESPAZOS URBANOS PARA A VIDA CÍVICA.

CUESTIONARIO 

O BO AGOIRO: FELICIDADE E ESTREAS NAS KALENDAS DE XANEIRO

O PODER MÁXICO DOS INICIOS

Felix/Felicitas: felix, que produce froitos, fecundo (=ferax), fértil. Felix especializouse no senso de ‘favorecido polos deuses’ e tamén ‘favorable ou propicio’; felicitas, fecundidade, fertilidade, e, sobre todo, felicidade. (Ernout/Meillet)

‘at cur laeta tuis dicuntur verba Kalendis,[Ianus] 175

et damus alternas accipimusque preces?’

tum deus incumbens baculo, quod dextra gerebat,

‘omina principiis’ inquit ‘inesse solent.

ad primam vocem timidas advertitis aures,

et visam primum consulit augur avem.

Ovidio, Fastos I, 175 ss.

[“¿por que se din palabras de bo agoiro nas túas calendas,

e expresamos  e recibimos desexos recíprocos?”

Entón o deus, apoiándose no bastón que levaba na súa dereita,

di: ” Os agoiros adoitan atoparse nos principios,

escoitades supersticiosos á primeira palabra

e o augur consulta a ave que ve primeiro.”]

¿Cantas veces nos preguntamos por que razón nos felicitamos por aninovo, por que comemos ata estoupar en reunións familiares ou  de empresa, por que consumimos sen moderación todo tipo de postres doces  e viños espumosos e sen espuma, por que nos facemos regalos neste tempo de transición, cando se queda atrás o vello e esperamos os beneficos do novo?

O día primeiro de xaneiro, coa toma de posesión dos cargos consulares, os romanos intercambiaban as strenaeStrena: significa bo presaxio, e en particular o regalo que se fai como desexo de bo presaxio, aguinaldo (hoc in anno); strenam vocamus quae datur die religioso omnis boni gratia (Fest. 410, 25). Simmaco, (Epist. 10, 35) atribúe  ó rei sabino Tacio a introducción das strenae en Roma:  “ab exortu paene Martiae strenarum usus adolevit, auctoritate Tatii regis, qui verbenas melicis arboris ex luco Strenuae, anni novi auspices primus accepit.” [O costume das estreas de marzo foi crecendo case desde o comezo, pola autoridade do rei Tacio, que recibiu o primeiro ramas da árbore do mel procedentes do bosque de Strenia como agoiro de ano novo.]

Do bosque sagrado da deusa Strenia recibían os primeiros romanos unhas ramas como sinal de bo agoiro. Strenia era un divindade dos antigos sabinos relacionada coa saúde que tiña como fogar un arbusto de romeu? (verbenas melicis arboris/ ramas da árbore do mel) non lonxe de onde hoxe se ergue o Coliseo.

O mesmo ritual repetíase o primeiro de marzo o que non debe de sorprender xa que o calendario primitivo romano comezaba co mes de marzo e Xano era o deus portector de todas as calendas por ser estás o primeiro día de cada mes.  Pola mesma razón hai coincidencia nas practicas rituais de fin de ano e o entroido.

As calendas de xaneiro, mes que sen selo nun principio acabou como ponte dun ano a para outro, estaban consagradas ó deus Xano que simbolizaba o tránsito, polas súas dúas caras, contrapostas unha á outra, mirando ó mesmo tempo para adiante e para atrás [Ianus Anceps], e pola forma do seu templo  que ten dúas portas opostas. Está considerado como o deus dos comezos: penes Ianum sunt prima; penes Iovem summa. Varrón ap. Aug. Ciu. D. 7, 9. [ Os comezos correspóndenlle a Xano, os finais a Xúpiter]

Xano sería nun principio unha divindade semellante a Xúpiter, deus pai e deus do ceo, o que non é atranco para que a súa figura sufrise unhas cantas adaptacións, tal como analiza Frazer no seu traballo Les origes magiques de la royauté. Xano era un deus relacionado coa agricultura  a quen desde antigo se invocaba para que os froitos fosen bos. Probablemente sexa a evolución dun deus indoeuropeo con funcións de deus supremo e creador. Asociado a Iuturna, a súa esposa, e a Saturno, a quen el acollera en Roma.


Este texto de Isidoro de Sevilla ilustra cómo se celebraban as calendas de xaneiro entre os séculos IV-VII, e como a Igrexa se ve na obriga de poñer couto o que desde a súa moral predicada non era outra cousa que turpius nefas [a maldade máis terrible]

Ieiunium Kaledarum Ianuariarum propter errorem gentilitatis instituit Ecclesia. Ianus enim quidem  princeps Paganorum fuit, a quo nomen mensis ianuarii nuncupatur, quem imperiti homines, veluti Deum colentes in religione honoris posteris tradiderunt, diemque ipsum scenis et luxuriae sacraverunt. Tunc enim miseri homines, et quod peius est, etiam fideles sumentes species monstruosas in ferarum habitu transformantur, alii, foemineo gestu demutavi, virilem vultum effoeminant. Nonnulli  etiam de fanatica adhuc consuetudine quibusdam ipso die observationum auguriis profanantur, perstrepunt omnia saltantium pedibus, tripudiantium plausibus, quodque est turpius nefas, nexis inter se utriusque sexus choris, inops animi furens vino turba miscetur….

De Ecclesiasticis Officiis, I, XLI: “Divi Isidori Hispalensis episcopi opera”

[Instituiu a Igrexa o xexún nas calendas de xaneiro por mor dun erro propio da xentilidade. Foi Xano certo príncipe dos paganos, polo que se lle deu o nome ó mes de xaneiro e ó que os homes inexpertos, honrándoo como a un Deus, outorgáronlle honores relixiosos e consagráronlle un día con festas suntuosas e rexouba. Así os pobres homes e, o que é peor, os fieles mesmos, durante este día, tomando monstruosas aparencias, disfrázanse á maneira das feras, outros toman aspecto de muller, afeminando o seu masculino. Algúns mánchanse o mesmo día coa consulta dos agoiros, fan rebumbio e danzan,  cometendo unha iniquidade máis torpe, pois únense os de un e outro sexo formando roda e a turba carente de espírito excítase con viño….]

As festas das calendas de xaneiro eran a finais do imperio un ritual globalizado e uniforme, desde Oriente a Occidente, de Grecia a España, de Xermania a Italia: o primeiro de xaneiro facíanse regalos mútuos (strenae) e salían pola rúa comparsas de homes disfrazados. En Galicia consérvase aínda hoxe a tradición das estreas ou cantos de Reis, que coinciden en moitos aspectos coas Janeiras portuguesas:

despedida de ano vello

entradiñas de aninovo,

os señores desta casa

as teñan con grande gozo…

Así cantan os rapaces e os mozos polas casas, acompañados de gaita bombo e tamboril reclamando un aguinaldo, que podía ser unha ducia de ovos frescos, carne, calderilla, mentres desexan, a quen lles dá, que todo lle vaia ben no ano que comeza.

Hai autores que consideran que se trata dunha festa de orixe grega e que os romanos se limitaron a cambiarlle o nome, mantendo o espírito e a forma dunha festa dionisíaca. Todos os pobos de Europa celebraban inicialmente esta festa cheos de espírito relixioso aínda que posteriormente se convertese nunha entroidada só con fins de divertimento.