O MITO E A MAXIA DOS INICIOS.

PARA ENTENDER

A ORIXE DAS COUSAS

E A MAXIA DOS INICIOS.

Dificilmente  se pode concibir un ser humano que non sinta a fascinación do “relato”, da narración de acontecementos significativos, do que lles pasou a homes provistos da “doble realidade” das personaxes literarias, que reflicten a realidade histórica e psicolóxica dos membros da sociedade moderna e dispoñen do poder máxico da creación literaria. (….) Mentres subsista o desexo de trascender o tempo propio e mergullarse nun tempo “extranxeiro”, extático ou imaxinario, pode dicirse que o home moderno conserva aínda certos residuos dun “comportamento mitolóxico”.

(MIRCEA ELIADE, Mito e Realidade)

“Se consideramos o mito no que ten de vivo, non se trata dunha explicación destinada a satisfacer unha curiosidade científica, senón un relato que fai revivir unha realidade orixinal e que responde a unha  moi fonda necesidade relixiosa, a aspiracións morais, a coaccións e imperativos de orde social, e mesmo a esixencias prácticas.

Nas civilizacións primitivas o mito desempeña unha función indispensable: expresa, realza e codifica crenzas; salvargarda e impón os principios morais; garante a eficacia das cerimonias rituais  e ofrece regras prácticas para o uso do home.

O mito é , entón, un elemento esencial da civilización humana; lonxe de ser unha fábula, é, polo contrario, unha realidade vivinte á que non é posible deixar de  recorrer, non é de ningún xeito unha teoría abstracta  ou un desfile de imaxes, senón unha verdadeira codificación da relixión primitiva e da sabiduría práctica. (….)

A castración de Urano por Saturno

Todos estes relatos son para os indíxenas a expresión dunha realidade orixinal, maior e moito máis chea de sentido que a actual, e que determina a vida inmediata, as actividades  e os destinos da humanidade. O coñecemento que o home ten desta realidade revélalle o sentido dos ritos e dos preceptos de orde moral, ó mesmo tempo que a maneira de cumprilos.”

(B. MALINOWSKI, Myth in Primitive Psycology (1926; reproducido no volume Magic, Science and Relixion, Nova Iorque, 1955, pp. 101-103)

“Nos primeiros tempos, os inmortais que habitan as mansións olímpicas, crearon unha dourada estirpe de homes mortais. Viviron aqueles na época en que Cronos reinaba no ceo. Vivían como deuses, co corazón libre de preocupacións, sin fatigas nin miserias; nunca lles chegaba a vellez desprezable, senón que, sempre con igual axilidade nas pernas e brazos, se recreaban con festas, alleos a calquera tipo de males. Morrían como mergullados nun sono; eran ricos en alegrías; o campo fértil producía espontaneamente fermosos e abundantes froitos. Eles, contentos e tranquilos, alternaban faenas e deleites. Eran ricos en rebaños e entrañables ós deuses benaventurados.”

HESIODO, Traballos e Días, vv. 109-126

DE MEDUSAS, BASILÍSCOS E MORTÍFEROS DRAGÓNS

 

 

Cabeza de Medusa. Museos Vaticanos

Polas últimas fronteiras da Libia, onde a abrasada terra linda co Océano, chamuscada polo sol que afonda nel cada día,  estendíanse amplamente os inaccesibles campos da Medusa, a  filla de Forcis, desprovistos da sombra de arborados bosques, xamais  removidos por ningún arado,  máis ben ourizados de rochas nacidas da mirada letal da súa dona. Daquel pescozo  naceron as serpes que emitiron estridentes asubíos coas súas linguas vibrátiles.  As serpes que azoutaban igualmente o colo de Medusa cando aínda podía compracerse con elas. Soltas polo lombo a modo de cabeleira feminina, xorden unhas cobras, encrespadas tamén na fronte, e ó peitear as súas guedellas flúe o veleno viperino. 

Este monstro ousou ameazar o mar cunha paralización insólita e petrificar o universo.  As aves, volvéndose subitamente pesadas, caeron do ceo, as feras confundíronse cos cumios, todas as xentes veciñas dos etíopes semellaban figuras de mármore. 

Ningún ser vivo podía aguantar a súa mirada, e mesmamente as serpes evitaban o rostro da Górgona escapándolle. Ela converteu en rochas a Atlante, o Titán que se erguía ó pé das columnas de Hesperia; e, cando moi lonxe no tempo,  o ceo arripiou cos xigantes con pernas de serpes de Flegreas, tornounos empinadas montañas, e á  guerra implacable dos deuses púxolle fin desde o centro do peito de Palas……. (PARA SEGUIR LENDO POST EN PDF)

Basilisco

 

O Basilisco, que emite asubíos que aterran a todas as pestes anteriores, mata antes de inocular o seu veleno , escorrenta ó seu paso, ó longo deste inmenso e areoso  territorio, a toda a turbamulta de reptís e impón o seu poder nas areas do deserto. O Basilisco crea o deserto, é o deserto mesmo, onde morren os paxaros e apodrece calquera froito. As augas nas que bebe  quedan infectadas para sempre. A súa mirada quebra as pedras e queima as herbas. Só o cheiro da donicela e o canto do galo teñen o poder de o abater.

 

Hércules e o Dragón das Hespérides. Palazzo Vecchio. Florencia. Fot. José M. Otero

 

Tamén a vós, que reptades por todas as terras como divindades inofensivas, Dragóns refulxentes de dourado resplandor, a ardente África convértevos en mortíferos: remontades con alas o ceo  e, perseguindo a rebaños enteiros, quebrantades a golpes de cola, enroscándovos neles, xigantescos touros; nin o elefante está seguro, pese ó seu volume: todo o entregades  á morte e, para os vosos nocivos estragos, nin sequera necesitades veleno. 

 

SIMBOLOXÍA

MEDUSA:   simboliza o tormento da culpabilidade reprimida. Topar coa Medusa de fronte é dar de cara con espanto coas culpas propias. A peor culpa é a desmesura; a morte da Medusa por Perseo significa o triunfo da harmonía, o equilibrio e o sensato coñecemento de si mesmo.

BASILISCO: é  o emblema do odio, da crueldade e da morte. En Oriente atribuíaselle a forma mesturada de galo, serpe e sapo. Carácter infernal. É un dos garda do tesouro.

DRAGÓN: simboliza o obstáculo definitivo que hai que salvar, antes de acadar o éxito que se persegue. O mal que cómpre aniquilar para que triunfe o ben. O dragón é “o animal”, “o adversario”. 

HUMOR NAS METAMORFOSIS DE OVIDIO

250 mitos e lendas en 11.991 versos;
175 cambios de forma,
54 en animais,
27 en pedras

“As Metamorfosis convértense en herdeiras, compendio e climax da producción literaria de Ovidio. Herdeiras porque moito do seu contido, mitos e lendas, xa se trataba en Amores, Ars Amandi e Heroidas; compendio porque funde o que lle suministra a tradición elexíaca, lírica, tráxica, epistolar, as “declamationes”, o pantomimo e especialmente o alexandrinismo; e climax porque pretende que sexa a súa obra máis perfecta”.

Rosa María Iglesias e María Consuelo ÁlvarezLas “Metamorfosis”,  en Historia de la Literatura Latina, de Carmen Codoñer (ed.)

As Metamorfosis son un catálogo universal das tradicións míticas  no  que se conxuga poesía e hitoriografía universal, pero non aleatorio, desordenado e caótico, senón articulado  de forma unitaria: a metamorfose final de cada episodio,  é o fío guía da unidade externa; a articulación xenealóxica e cronolóxica, o da unidade temática; a variedade dos versos hexamétricos perfectos e elevados, o que dá unidade poética.

Se ben as metamorfoses son un tema recorrente, tamén o son  o amor e a cólera divinos. O amor é tema dominante en toda obra ovidiana. O amor entre deuses e mortais (Apolo e Dafne) é o máis frecuente, pero tamén o amor entre deuses (Venus e Marte), e o amor entre mortais (Orfeo e Eurídice). A cólera dos deuses e os celos non poden quedar á marxe nun escenario tan pasional.

Xuntamente con estes temas aparece un autenticamente romano, a pietas,  fronte a impietas, a pietas cos deuses (Filemón e Baucis), a pietas de amor (Pïramo e Tisbe).   Esta pietas de amor, tratatada por Ovidio dun xeito totalmente orixinal, tanto que non ten nada que ver co tratamento que dela fixeran os que o precederon,  vai creando unha sensación de continuidade mesmo entre episodios que non teñen nada que ver entre eles.

 

Apolo e Dafne. Fot. RMN

 

Deslumbrado pola lectura dos primeiros versos, o lector espera un argumento serio e unha acción única, unha épica na que as accións teñan unhas cosencuencias, un poema moral, nunha palabra. Pero pronto se sente víctima dun engano, que non deixa de ser un artificio literario, porque a acción do poema non e única nin seria, senón un conxunto de historias ligadas con artificio e narradas subxectivamente, con enxeño, humor e sentido do grotesco, da burla.

As  accións non derivan en consecuencias, senón en fantásticas metamorfoses. Polo tanto o que teriamos entre mans sería unha colección de historias míticas inspirada en Calímaco, ¿unha colección de mitos gloriosamente amoral baixo a careta da épica? ¿Un insulto irreverente á épica tradicional de Virxilo e ó material que remodela Virxilio? ¿Un insulto a Eneida e ó que significa ideoloxicamente? ¿Unha irreverencia contra Augusto?

Piramo e Tisbe

Probablemente non, nin insulto a tradición nin irreverencia ó emperador; mirémolo desde outra perspectiva máis positiva: Ovidio é un poeta divertido, a súa amoralidade ou inmoralidade está ó servizo do humor, a parodia atrae a risa cara a propia parodia e non cara ó obxecto perodiado. Ovidio é o poeta que mellor representa a concepción da arte pola arte, venera a técnica por enriba doutros recursos. A amoralide, neste marco, resulta indispensable para unha creación artística autosuficiente.

É o poeta augústeo por excelencia, en canto que a lexislación de Augusto ía dirixida contra o espírito que Ovidio representaba e que era o espírito socialmente prevalente: amante  dos praceres, sofisticado, cínico. É quen mellor entende a sociedade na que está vivindo, pouco proclive xa ás vellas tradicións romanas, e ben sabe que lexislar en contra dos gustos e tendencias da maioría é labor perdido.

LECTURAS:

 

Orfeo e Eurídice. Fot. RMN

 

APOLO E DAFNE (pdf)

ORFEO E EURIDICE (pdf)

PIRAMO E TISBE. Texto (pdf)

O CEO COMO UN MAR DE MUXICAS

 

 

perseoeandromeda
Abbeville, musée Boucher de Perthes Persée délivrant Andromède.Lemoyne François (1688-1737). (C) RMN / Jean-Gilles Berizzi

As falcatruadas e amoríos de Zeus eran un díxome-díxome entre as divindades do Olimpo. A súa irritable esposa Hera, agoniada e molesta xa de que o corro celestial de murmuradores falasen polo baixiño, volvérase, a máis de revirada, unha consumada virtuosa da arte da vinganza.

O deus fulgurante andaba agora entolecido pola feitizo da bela Dánae, e non daba co atallo para seducila, como a tantas outras mortais, antes e despois da filla de Acrisio. Andou el dándolle voltas na súa cabeza coroada a unha idea nunca vista coa que sorprendela, e  cando apagou o sol,  deu co agasallo que de seguro impresionaría á aquela moza tan feitiña, a quen desexaba ter nos seus brazos, sen moito tardar aquela mesma noite de ceo cristalino: un estralo de estrelas que caería sobre a amada como unha intensa chuvia de ouro.

Dánae, abraiada pola aparencia soberana do amante, o seu porte divino e a beleza impresionante do regalo celestial, deixouse facer. Envoltos polo acougo daquel ceo calmo que os cubría e o silencio da noite, os dous amantes  sentíronse  engulidos por un vórtice de paixón e prendidos polo lume dun amor desenfreado e celestial durante horas interminables, xa que o fogoso Zeus, entregado a amar, perdía con cada suspiro os papeis das leis que rexen o universo e a natureza.

Noite de perseidas

Unha noite arrebatada e louca, na que beleza e poder acadan o cumio da harmonía, regala un berce mol e luminoso para que naza e deite nel un heroe, nunha noite así so nacen heroes amantes e liberadores: Perseo, o froito predestinado  a fender o aire con alas que rincharán ó bater co vento, obrigado a dar fe de que, a parte de fillo de Zeus, era home valeroso, decidido, capaz da fazaña máis increible por amor: voar ceos infinitos ó lombo de Pegaso, degolar a Gorgona e liberar  a súa amada Andrómeda, condenada a morte inxusta, das garras do monstro mariño. 

Perseo, rematados os traballos, definitivamente un heroe, casi un deus,  faise merecedor da man e o amor incondicional de Andrómeda liberada, da mirada agradecida da vaidosa e aflixida nai Casiopea e da admiración incontible do pai Cefeo, que xa perdera toda esperanza.

Andrómeda crava os seus ollos en Perseo, Perseo os seus en Andrómeda e o silencio do ceo nocturno xa é un mar de muxicas. Unha ondada de muxicas.

 José M. Otero