ENTRE MEDUSAS E BASILISCOS

MEDUSA 

Este monstro ousou ameazar o mar cunha paralización insólita e petrificar o universo.  As aves, volvéndose subitamente pesadas, caeron do ceo, as feras confundíronse cos cumios, todas as xentes veciñas dos etíopes semellaban figuras de mármore. 

Ningún ser vivo podía aguantar a súa mirada, e mesmamente as serpes evitaban o rostro da Górgona escapándolle. Ela converteu en rochas a Atlante, o Titán que se erguía ó pé das columnas de Hesperia; e, cando moi lonxe no tempo,  o ceo arripiou cos xigantes con pernas de serpes de Flegreas, tornounos empinadas montañas, e á  guerra implacable dos deuses púxolle fin desde o centro do peito de Palas……. (PARA SEGUIR LENDO POST EN PDF)

Basilisco

 

O Basilisco, que emite asubíos que aterran a todas as pestes anteriores, mata antes de inocular o seu veleno , escorrenta ó seu paso, ó longo deste inmenso e areoso  territorio, a toda a turbamulta de reptís e impón o seu poder nas areas do deserto. O Basilisco crea o deserto, é o deserto mesmo, onde morren os paxaros e apodrece calquera froito. As augas nas que bebe  quedan infectadas para sempre. A súa mirada quebra as pedras e queima as herbas. Só o cheiro da donicela e o canto do galo teñen o poder de o abater.

 

 

Tamén a vós, que reptades por todas as terras como divindades inofensivas, Dragóns refulxentes de dourado resplandor, a ardente África convértevos en mortíferos: remontades con alas o ceo  e, perseguindo a rebaños enteiros, quebrantades a golpes de cola, enroscándovos neles, xigantescos touros; nin o elefante está seguro, pese ó seu volume: todo o entregades  á morte e, para os vosos nocivos estragos, nin sequera necesitades veleno. 

 

SIMBOLOXÍA

MEDUSA:   simboliza o tormento da culpabilidade reprimida. Topar coa Medusa de fronte é dar de cara con espanto coas culpas propias. A peor culpa é a desmesura; a morte da Medusa por Perseo significa o triunfo da harmonía, o equilibrio e o sensato coñecemento de si mesmo.

BASILISCO: é  o emblema do odio, da crueldade e da morte. En Oriente atribuíaselle a forma mesturada de galo, serpe e sapo. Carácter infernal. É un dos garda do tesouro.

DRAGÓN: simboliza o obstáculo definitivo que hai que salvar, antes de acadar o éxito que se persegue. O mal que cómpre aniquilar para que triunfe o ben. O dragón é “o animal”, “o adversario”. 

Anuncios

O RITUAL MÁXICO DUNHA GRAN CEA

 Para os antigos romanos a comida era unha gran festa na que se mesturaban en doses semellantes o sagrado e o profano. Os deuses estaban presentes e protexían a casa, o fogar, desde o centro da mesa. Así as cousas a mesa era un lugar sagrado, o fogar simbólico, a redor da cal se xuntaba toda a familia. A súa función era soster os alimentos, por iso para os antigos a mesa era o símbolo da terra fecunda, da terra que alimenta.  O comedor, deste xeito, adquiría un valor cósmico, a mesa ocupaba o centro do comedor, da mesma maneira que a terra, para eles, ocupaba o centro do universo. O comedor, presidido polos deuses lares, espazo pechado, é, como tal, un lugar sagrado, un círculo máxico  purificador  que aílla do resto do mundo.

A comida era un rito e polo tanto o convidado víase na obriga de respectar as regras do ritual: entrar no comedor co pé dereito (o esquerdo sería sinistro) e cunha roupa adecuada, unha túnica frouxa sen cinto, que viña a ser como o vestido de festa. A ausencia de cinto ou cíngulo era fundamental; o convidado non podía levar sobre el nada que atase, xa que o nó evocaba o círculo pechado, de presenza nefasta, nada debe interromper a corrente máxica  que flúe polo universo do banquete no que se participa.  O comensal debía tamén deixar os seus zapatos na porta porque tiñan lazos e nós e  igualmente desfacerse dos aneis; o círculo pechado igual que os nós impedían a comunicación máxica dos espíritos.

O obxectivo último do convite era reconciliarse cos deuses. As flores e perfumes protexían contra os sortilexios e as forzas malignas. Exparexíase o chan especialmente con verbena, porque a verbena ten a propiedade de facer que as comidas sexan máis alegres, pero especialmente polo seu valor purificador. Tamén se recorría con frecuencia á flor do azafrán, xa para facer coroas, xa para mesturar no viño. O cheiro do azafrán era un bo antidoto contra a borracheira e procuraba un doce sono a quen desmedidamente sucumbise á tentación de beber.

Todo ten unha función máxica  e unha razón de ser relixiosa. Era importante o número de convidados, tres como mínimo, para igualar o número das Grazas, e nove, como máximo, para non superar o das Musas, Era obrigado evitar o número par, era un mal presaxio. Quen rematase de comer o último non casaría e quen se erguese primeiro corría o risco de morrer durante o ano. 

Toda a comida xiraba a redor da cifra simbólica tres: compoñíase de tres partes, entremeses, platos fortes (tres) e sobremesa. Cando chegaba o momento da diversión había que beber tres ou nove copas.

A estas supersticións engandíanselle outros tabús: evitar derramar o saleiro, presaxio de morte, ou pinchar a carne coa punta do coitelo, porque pensaban  que deste xeito se fería ós mismísimos mortos. Estaba prohibido falar de temas tristes, pero tamén permanecer calados (nin o un nin o outro). Se alguén falaba dun incendio había que espallar auga por debaixo da mesa inmediatamente para apagar o lume simbolicamente e afastar o mal presaxio. Se se servía ovos pasados ou caracois, era preciso machicar as cascas para que ningún malfadado as empregase  en maleficios contra os comensais. Estas supersticións sobreviviron á civilización romana e moitas delas a nós sonnos familares

                                                                                                          José M. Otero

SOÑO DUNHA NOITE DE VERÁN

 

O lume devastador purifícao todo e, ó quentalos, quítalles a ferruxe ós metais, por iso purifica o caporal e as ovellas. Ou é porque os nosos pais xuntaron a auga e o lume, dous deuses discordantes, orixe contradictoria de todas as cousas, e consideraron apropiado someter o corpo ó lume e salpicarse con auga? Ou é porque neles está a orixe da vida? Outros supoñen que simboliza a Faetón e o diluvio universal de Deucalión. Outros lembran que, cando os pastores chascaban unha pedra con outra, saltou unha chispa, a primeira perdeuse, pero a segunda prendeu nunhas pallas. Ou é máis verdadeiro o feito de que, cando a fundación de Roma, recibiron orde de trasladar os Lares ás novas casas, e, ó mudar de fogar, prendéron lume ás chozas que abandonaban, e que eles, colonos e gando, saltaron entre as lapas. Que é o que se fai ainda, Roma, no día da túa fundación.

Ovidio, Fastos, IV, 785-807

Os solsticios son inicios de ciclos da natureza, un punto crítico na carreira da luminaria principal da bóveda celeste. A cultura grecolatina recurría a unha expresión de contido simbólico para subliñar esta circunstancia: “as portas solsticiais, a porta, umbral, pero tránsito, paso entre luz e tebras, vida e morte, ignorancia e sabiduría, culpa e salvación. Momento de ansiedade para os homes dos primeiros tempos, cando non eran conscientes da súa impotencia ante os cambios dos ciclos naturais e consideraban que podían axudar ó sol, como se fose unha fogueira xa en brasas, cando daba síntomas de desfalecer.

Se ben o solsticio de inverno dá paso ó ciclo luminoso, o de verán abre o período de escurecemento, do acortamento progresivo da luz do día; unha inversión dos valores atribuídos a cada estación, non hai nada unívoco no universo simbólico. Agora entenderemos por que o cristianismo fai coincidir o nacemento de Cristo (“Eu son a porta”, di Xesús, Xn. 10, 9), o sol que ilumina a humanidade, co solsticio de inverno, mentres que o solsticio de verán esta marcado pola festividade de San Xoán Bautista, que sustitúe as celebracións paganas, porque este era para os cristianos o precursor, o mensaxeiro da redención, da salvación inminente, da vida.

Hogueras22

Nun libro de mitoloxía do século XIX, falando de fogueiras e lume sagrado, relaciónanse os rituais de San Xoán cos das festas de Pales:

Isto (o lume) usábase moito na antiga Roma nas festividades de Pales, deusa dos pastores, que se celebraban o primeiro de maio e chamábanse Palilia. Nesta festividade os pastores facían fogueiras de palla ou de feno, e brincaban por enriba delas, e con esta cerimonia crían que quedaban limpos e absoltos de culpa, como o dixo Marco Varrón….

A deusa dos pastores chamábase Pales, e as festas a ela dedicadas Palilia; ou como queren outros Parilia por ser un ritual sagrado na súa honra polo bo parto do gando. P.F. 248, 17

Ovidio (Fastos, IV, 727 ss.) invoca á deusa Pales, para que o inspire na creación do poema, argumentando que vai cantar ritos pastorís nos que ten experiencia persoal:

Alma Pales, axúdame cando canto os rituais dos pastores,/ e describo a túa festa cos meus versos./ Certo, eu levei moitas veces nas palmas das mans a cinza do vitelo/ e os talos de fabas, restos aínda quentes do sacrificio./ Certo, eu brinquei tres veces sucesiva mente sobre aschamas que se apagaban,/ e esparexín con loureiro mollado pingas de auga.

Ovidio segue describindo con minuciosidade romana os distintos ritos da festa, pero esquece o fundamental, tentar explicar a orixe dos rituais; a deusa non se mostrou condescendente co poeta neste obxectivo.

J. G. Frazer válese dun escritor medieval para dar a coñecer os trazos máis chamativos da festa: as fogueiras, as procesións con fachos e o costume de botar a rebolos unha roda de lume. Contase tamén que os rapaces queimaban ósos e lixo fedorento e que o fume espantaba certos dragóns maléficos que por estas noites do ano, excitados polo calor do verán, copulaban no aire e envelenaban os pozos e os ríos ó caer neles o seme.

Auga e herbas de san Xoán.

De todos os xeitos a etnografía aportounos algúns datos interesantes : o lume é un elemento purificador, polo que quen pase por enriba del quedará limpo e renovado; outra, que os antigos xa que tiñan conciencia de que o lume e a auga, dous principios contrarios, eran imprescindibles para a vida, xuntaron os dous nun mesmo ritual preservativo para acadar maior eficacia, ou tamén porque a auga e o lume son causa de vida e morte para o home.

Tamén no século XVI   damos con pegadas da relación entre as Palilia, festas romanas na honra de Pales e a cristiana de San Xoán, e os investigadores modernos seguen a insistir nelas como se os séculos fosen unha garantía de certeza. Só dan cun problema: o feito de que non coinciden nas datas dos meses; hai entre elas dous meses de diferencia, pero non parece un atranco insalvable, xa que ao longo da primavera detéctanse festas nas que se acenden fogueiras, pendúranse enramadas, como en Laza ou Oimbra por falar de espazos preto de nós. Serían pois rituais de estación que rematarían co solsticio.

Fachucos en Laza. Ourense

J. G. Frazer no seu libro The Golden Bough (A Rama Dourada) chama a atención sobre as coincidencias que gardan as festas paganas e as cristiás e afirma que son moitas como para consideralas accidentais. Desde o seu punto de vista esta coincidencia só mostra o pacto ó que se veu obrigada a Igrexa, na hora do seu triunfo, coas relixións rivais vencidas, pero potencialmente perigosas aínda para unha consolidación definitiva do cristianismo.

O intransixente espírito inicial flexibilizouse cando percibiron con claridade que para que o cristianismo conquistase o mundo era preciso atenuar a rixidez das regras fundacionais facendo máis ancha a porta que conduce á salvación. Para que o credo fose admitido de maneira universal era preciso que fose antes modificado de acordo, ata onde fose posible,  cos prexuizos, as paixóns e supersticións do vulgo, xusto os principios que inicialmente pretendían suprimir: unha decadencia espiritual inevitable; o mundo no pode vivir no nivel dos grandes homes; os valores esenciais de pobreza e celibato non resultan facilmente soportables, non só para a sociedade civil, tampouco para a existencia humana.

 

 

O ESPÍRITO DA VEXETACIÓN EN MAIO

arboredemaio

 

“Vexetación, amor e festas, os tres elementos únense e confúndense, os tres compleméntanse, e os vexetais pasan a ser símbolos amorosos e os amores pasan a ser símbolos do esplendor vexetal.”

Julio Caro Baroja

 

Maio en Laza (Ourense). Fot. José M. Otero

É costume o último día de abril ou o primeiro de maio en moitos lugares de España e tamén en gran parte de Europa erguer na praza da vila unha árbore, ben adornada,  chamada maio.

A crenza da influencia dunha determinada árbore, do espírito arbóreo, sobre o home ou os animais domésticos, as colleitas, a vida cotiá é común a toda Europa, pero esta influencia atribúeselle especialmente á árbore de maio, e as figuracións que teñen que ver con el, aínda que non en todas partes se celebren o primeiro de maio senón ao longo de toda a primavera. Esta similitude fainos pensar que algunhas festas que os antigos gregos e romanos celebraban durante a primavera son en moitos aspectos as mesmas que aínda hoxe seguen tendo vitalidade, e, en moitos aspectos, desfiguradas por un proceso claro de cristianización.

Exemplos estudados por Mannhardt e Frazer, permiten pensar que un espírito, da vexetación  ou propio da primavera, se  concibe baixo tres formas:

1. Baixo forma humana: rapaza, rapaz, moneco.

2. Baixo formal vexetal : árbore, ramallo, flor

3. Forma humana combinada con vexetal: árbore, ramallo, flor + moneco ou persoa

Árbore de maio na praza do Concello de Laza. Fot. José M. Otero

Parece evidente que as festas de Attis, tal como se celebraban no imperio romano, tiñan semellanza coas que se celebran o primeiro de maio, a procesión coa árbore adornada de fitas de cores ten que ver coa procesión dos adoradores frixios, aínda que esta se celebrase no equinocio da primavera, data que coincide coa a que certos grupos cristiás pensaban que morrera Cristo e na que os devotos de Attis afirmaban que este morría e resucitaba. O mesmo día do equinocio talábase un pino que se conducía ao templo de Cíbele, era o rito do “arbor intrat”.  Un rito semellante pódese apreciar na procesión do Eirésionè, aínda que esta era un ritual da colleita.

Algún estudioso, como Leopold von Schroeder, pensa que a condución e colocación da árbore de maio, ao que se considera fertilizante, é no vello ritual indoeuropeo, entre as festas da vida, nas que se honraba o sol e a auga, un dos rituais máis típicos. Do mesmo xeito que as bodas de maios e maias corresponderían a este vello ritual das festas da vida renacida.

Eva e Adán en Laza. Maia moza, Adán vello, antítese vital. Fot. José M. Otero

Sería unha tentación ligar os matrimonios dos maios co matrimonio da raíña de Atenas con Dionisos, pero estas representacións abundan ao longo de Europa e tamén noutros continentes. É probable que os rituais antigos de matrimonio e todos os de carácter folklórico se deriven dun culto primitivo que consistía na representación do matrimonio das divindades ou númemes da vexetación.

PARA SEGUIR LENDO

1.TRAZOS DE TEATRALIDADE NA FESTA DA SANTA CRUZ EN LAZA

2. UNHA LECTURA SIMBÓLICA

LOS JINETES DEL MAR

LOS JINETES DEL MAR

los_jinetes_del_mar_fernando_lillo-677x1024

Fernando Lillo Redonet. Ed. Evohé

Un periodista preguntó en una ocasión a Gisbert Haefs , autor de novelas como La Espada de Cartago (2015), El Jardín de Amilcar (2009), Aníbal (1997), qué ponía en sus novelas para que no fuesen meros tratados históricos, y respondió: “cinco líquidos: sangre, sudor, vino, esperma y lágrimas, emblemáticos para que asome la vida. Un libro no se dirige sólo al cerebro sino al cuerpo entero, de ahí que sean imprescindibles los olores, los colores, el tacto.”

Seguir leyendo: JINETES DEL MAR. LILLO