UNHA HISTORIA DE AMOR ESQUIVO

APOLO E DAFNE: UNHA HISTORIA DE AMOR ESQUIVO

pietro-bianchi-atribuido-apolo-persiguiendo-a-dafne-museos-y-pinturas-juan-carlos-boveri

O primeiro amor de Apolo1, que non llo regalou a cega fortuna senón a violenta cólera de Cupido2, foi Dafne3, filla de Peneo4. Apolo de Delos5, rufo por vencer un dragón, vírao dobrar os extremos dun arco para tensar a corda, e dixéralle:

-Qué fas, picariño, con armas de xente forzuda? Ese esforzo vaille ben ós meus brazos, pois podo abater con tino monstros e inimigos; non hai moito matei a frechazos a Pitón6, que aflixía co seu bafo mortal campos inmensos. Ti, conténtate con excitar co teu facho descoñecidos amores e non te empeñes en rivalizar coa miña gloria.

A el respóndelle o fillo de Venus:

-Fira o teu arco a todos7, o meu a ti; e en tanto que todos os seres vivos se renden a un deus, desmerece a túa gloria se se compara coa miña.

Acabou de falar e, cruzando o ceo a golpe de ás, pousou lixeiro no cume sombrío do Parnaso8, e desde a alxaba cargada lanzou dúas frechas de efecto diverso: unha espanta o amor, a outra atráeo; a que o atrae é de ouro e brilla na afiada punta, a que o espanta é roma e ten chumbo na cana; o deus cravou con esta a ninfa, filla de Peneo, pero coa outra feriu, atravesándolle os ósos, o máis íntimo de Apolo; de repente el ama, evita ela o nome de amante gozando da espesura da selva e dos despoxos das alimarias que cazaba, émula da virxinal Febe9; unha fita cingue os seus cabelos desguedellados. Moitos a pretenderon, ela, despectiva cos pretendentes, incapaz de aturar marido, anda por bosques mestos e non coida que significa Himen10, que Amor, que matrimonio. Moitas veces o seu pai lle dixo:

Filla, débesme un xenro.

Outras moitas:

Filla, débesme un neto.

Ela, que odiaba os fachos nupciais coma un desdouro, deixaba ver o fermoso rostro acorado de tímido rubor, e nos brandos brazos do seu pai, collida do seu colo, dixo:

-Concédeme gozar, queridísimo pai, dunha virxindade perpetua.

Isto concedeulle antes o seu pai a Diana. El si que lle fixo caso; pero o teu engado impídeche ser o que máis queres, a túa beleza oponse ó teu desexo. Febo está namorado e anhela unirse a Dafne non máis vela, e no que anhela confía, pero fallan os seus oráculos; cando chega o día, coma se inflama a palla lixeira, desprovista das espigas, como arden os caínzos polos fachos que un camiñante por azar achega en exceso ou descoida,  así arde o deus, así se consume todo o seu corazón e alimenta o seu amor estéril coa esperanza. Ve que a ela os cabelos lle caen desguedellados e di:

-Como sería, se os peitease?

Ve que os ollos brillan semellantes ás estrelas, ve a súa boquiña, que non se cansa de mirar, gáballe os dedos, as mans, os brazos coas mangas recollidas no antebrazo, e o que esconde pensa que aínda é mellor; ela corre máis veloz que a lixeira brisa e desoe o reclamo de quen a chama:

-Ninfa, filla de Peneo, por favor, agarda, non te acoso como inimigo; agarda, ninfa. Así escapa oo do lobo, así a cerva do león, así as pombas, batendo as ás, da aguia, inimigo cadaquén do outro. O amor é a razón de que eu te persiga. Coitado de min! Non vaias caer, que non sintan as túas pernas os espiños das silveiras e sexa eu para ti causa de dor. Escarpados son os sitios por onde corres: vai amodiño, por favor, non escapes; máis amodo irei tras túa. Pregúntate a quen lle gustas, non é un monteiro, non son un pastor, nin coido aquí, como un pailán, gando e rabaños. Non sabes, temeraria, non sabes a quen lle escapas, por iso corres. A min obedécenme a terra de Delfos11, Claros e Ténedos, e o palacio real de Pátara. Son fillo de Xúpiter. Grazas a min coñécese o futuro, o presente e o pasado; grazas a min harmonízanse canto e música. A miña frecha fai diana, pero hai unha máis certeira cá miña, a que feriu o meu corazón libre. A medicina é a miña arte, todo o mundo me chama menciñeiro, e o poder de cura das herbas depende de min. Coitado, porque o amor non sanda con ningunha herba, e non serven de nada ó artista as mañas que alivian a quen acode a el.

A filla de Peneo escapa correndo, chea de medo, de quen ía seguir falando, deixándoo, coa mesma, coa palabra nos labios. Agora tamén lle pareceu xeitosa; o vento descubríalle o corpo, as brisas, que lle daban de cara, ondeaban o vestido, lixeira flotaba no aire a súa cabeleira; co correr creceu a beleza. Pero o xovial deus xa non pode perder máis palabras amables, e, como o aconsellaba o mesmo Amor, apurando o paso, séguelle as pisadas. Como o galgo, cando ve unha lebre en campo aberto, busca veloz a presa, e esta a salvación (aquel, igual có que vai cazar, e xa quere ter a presa, osmando co fociño  segue as pegadas, mentres a outra está na incerteza de se xa é atrapada ou se libra dos dentes e da boca que a acosaba): así o deus e a doncela. El, movido pola esperanza, ela, polo medo. E sen embargo o que persegue é máis rápido, axudado polas ás do Amor, non se permite un respiro, e xa dá alcance á que escapa, e sopra a cabeleira que lle ondea ó vento. Esgotadas as forzas esvaeceu ela, extenuada polo esforzo da veloz carreira, e mirando as augas do Peneo12, di:

-Axúdame, pai, se os ríos tedes poder divino, transfórmame, mudando a figura coa que tanto gustei.

A penas rematada a súplica, un grave torpor invade os seus membros, unha tenue cortiza envolve o seu feble corpo, os cabelos crecen en fronde, os brazos en pólas; os pés, ata hai ben pouco veloces, fíxanse con firmes raíces, a cabeza ten copa: o único que mantén é a beleza. Aínda así a ama Febo13, e, acariciando a cortiza coa súa man, sente latexar o corazón debaixo da cortiza, e, abrazando as pólas, como se fosen brazos, bica o que xa é madeira: pero rexeita os beixos a madeira.

E o deus dille:

-Aínda que non podes ser a miña esposa, sen embargo serás a miña árbore. Sempre estarás na miña cabeza, na miña cítara, loureiro, na miña alxaba. Ti adornarás os caudillos vitoriosos cando o canto ledo celebre o triunfo e paseen polo Capitolio os grandes desfiles. Ti mesma, garda fidelísima, colgarás das portas do palacio de Augusto e acubillarás a aciñeira14 que ocupa o centro. Coma a miña cabeza de neno loce cos cabelos sen rapar15, ti tamén leva perenne o ornamento das túas follas.

Acabou de falar Peán16, o loureiro abanou as súas pólas e parecía que movera a copa coma se asentise coa cabeza.

                                                                                         Ovidio, Metamorfosis, I, 452-567

                                                                                          Trad. José M. Otero

___________________________

1Fillo de Zeus e Leto. Perseguida pola celosa Hera Leto erraba por toda a terra buscando un sitio para parir os seus fillos, pero ninguén lle daba acollida por temor á raíña dos deuses. Só unha illa flotante chamada Ortixia deu asilo á desventurada. Aquí nace Apolo que agradecido a converte no centro do mundo grego e lle dá o nome de Delos, “a brillante”.

2 Deus do amor, fillo de Venus e Marte. Neno alado, con arco e frechas ou un facho.

3 Dafne en grego significa “loureiro”.

4 Deus-río de Tesalia, fillo de Océano e Tetis, pai de Dafne.

5 Ver nota 1.

6 Cando Apolo decide fundar o santuario ó pé do Parnaso, preto de Delfos, atopou un dragón, chamado Pitón, que asolaba o país alodando mananciais e arroios e aniquilando animais e seres humanos, co que acabou a frechazos. Pitón pasaba por ser fillo da Terra como todos os monstros reptís.

7 Apolo é o deus que fire de lonxe. Para homes e animais as súas frechas son portadoras de enfermidade e morte.

8 Montaña de Grecia consagrada a Apolo e ás Musas.

9 “A brillante”. Deusa romana identificada con Artemisa, irmá xémea de Apolo, que permanece virxe e eternamente adolescente, muller arisca que se comprace só coa caza.

10 Deus que preside o desfile nupcial e se encarga de prender os fachos.

11 O santuario máis coñecido de Apolo na Grecia continental. Claros e Pátaro eran os santuarios en Asia e Ténedos no Exeo, preto de Troia.

12  Ver nota 4.

13 “O brillante”, epíteto de Apolo.

14 “Augusto gozaba do privilexio honorífico, outorgado polo Senado, de colgar un loureiro en cada unha das follas da porta do palacio e sobre ela unha coroa cívica de follas de aciñeira, “ob cives servatos” (por salvar cidadáns).

15 “Nunca, Señor, o teus cabelos serán cortados, nunca serán danados, esa é a lei”. (Apolonio de Rodas, Argonáuticas, II, 708-9). Cortar a cabeleira é un ritual que marca o paso á idade adulta en todo un conxunto de tradicións.

16 Epíteto ritual de Apolo.

Anuncios

O AMOR CONTRARIADO, TISBE E PÍRAMO

tisbe-y-píramo-2

O AMOR CONTRARIADO,  TISBE E PÍRAMO 

Tisbe1, a rapaza máis fermosa de todas as de Oriente, e Píramo, un bo mozo, vivían en casas veciñas, alí onde, según contan, Semíramis cinguiu con muros de adobe a prominente cidade de Babilonia. A veciñanza fixo que se coñecesen e intimasen, co tempo creceu o amor. A eles gustaríalles xuntarse como a lei manda, pero prohibíronllo os pais; o que non puideron os pais foi apagar o lume que ardía por igual nos dous corazóns cativos. Non teñen ningún confidente; falan por acenos e sinais, e ben se sabe que canto máis se tapa mellor arde o lume.

Había una fenda na parede medianeira das dúas casas, un defecto de construcción; este defecto, pese ós moitos anos, pasara desapercibido a todos, (Mais, que non descubre o amor!):

– Descubrístela vós primeiro, amantes, e fixéstela camiño da vosa palabra, e así, cada día, cruzaban seguros os vosos amorosos murmurios.

Moitas veces, cando, dunha e outra cara da parede, cada un percibía o alento dos labios do outro, dicían:

-Parede envexosa, por que te convertes nun atranco para os que aman? Que che custa permitirnos unir íntimamente os nosos corpos, ou, se iso é moito, ofrecer una abertura para os nosos beixos? Pero non son ingrato, confeso que che debo que foses camiño das miñas palabras ata os oídos tan amados.

Despois de falar así en van, cada un desde o seu lado, xa á noitiña, desexáronse saúde e tiraron beixos que non caíron no seu destino. A aurora seguinte fixera esvaecer xa as estrelas da noite e o sol secara cos seus raios a rosada das herbas.

Xuntáronse no sitio de sempre. Entón, despois de queixarse moitas veces polo baixiño, deciden enganar os gardas no silencio da noite e escapar e, xa fora da casa, deixar a cidade tamén. Para non se extraviar no seu andar pola chaira, acordan xuntarse a carón da tumba de Nino3, e agocharse á sombra dunha árbore. Había alí unha árbore cargada de froitos brancos coma a neve (unha moreira mesta), preto dun manacial de auga fresca.

Quedan de acordo. A luz do día, que lles parece que se apaga tarde, cae sobre as augas e das mesmas augas nace a noite. Astuta entre as tebras, sae primeiro Tisbe, despois de xirar o gonzo da porta, engana os seus e co rostro cuberto chega á tumba e senta debaixo da árbore que acordaran. O amor facíaa atrevida. Velaí que chega para acalmar a sede na auga da fonte veciña unha leoa co fociño espumante enzoufado de sangue, xa que viña de devorar uns bois. A babilonia Tisbe ve a leoa á luz da lúa e foxe con temeroso paso a una cova escura e, mentres foxe, cáelle ó chan o mantón dos ombreiros. Cando a feroz leoa aliviou a sede con auga abundante, de volta ó bosque desgarra coas súas fauces ensanguentadas o mantón que atopara sen dona.

Píramo, que sae máis tarde, ve as pegadas certas dunha fera sobre o camiño de terra e palidece en todo o seu rostro. Cando descobre o mantón empapado de sangue, láiase:

– Una noite soa acabará con dous namorados; dos dous, ela é merecedora dunha vida máis longa. Eu son o verdadeiro culpable. Eu, miña pobre, perdinte, eu que te mandei vir de noite a un lugar cheo de perigos e non me anticipei á que ti chegases. Desgarrade o meu corpo e devorade as miñas vísceras con feroz mordedela cantos leóns habitades debaixo desta rocha. Pero é de cobardes optar pola morte.

Colle Píramo do chan o mantón de Tisbe, lévao con el ata a sombra da árbore onde quedaran e, cando empapou de lágrimas e encheu de bicos a prenda que tan ben coñecía, di:

– Recibe tamén o sorbo do meu sangue.

E cravou no seu illar a espada que levaba no cinto; sen tardar, moribundo, arrincouna da ferida aínda quente e xaceu na terra mirando o ceo. O sangue mana con forza como cando un tubo de chumbo se fende por algún defecto e por un pequeño burato deixa escapar cun tenue asubio un chorro de auga e rompe o aire coa súa potencia. Os froitos da árbore tórnanse de cor escura pola salpicadura da ferida mortal e a raíz humedecida polo sangue tingue as amoras colgantes de cor purpúrea.

Velaí que co medo no corpo, para non faltar á palabra, volve ela da cova onde se agachara e busca cos ollos do corazón o seu amado; está impaciente por lle contar o perigo do que se librara. Así que recoñece o lugar e a moreira, a cor dos froitos énchea de incerteza, mesmo dubida. Mentres dubida, ve que un corpo late tremente no chan ensanguentado; dá un paso atrás, e co rostro máis pálido có buxo estremeceuse como o mar que xeme cando unha leve brisa roza a súa superficie.

Unha vez que recoñeceu o seu amado, maltrata con sonoros golpes os brazos que non o merecían, arrinca os seus cabelos e, abrazando o corpo de aquel a quen ama, anegou de lágrimas as feridas e mesturou o seu pranto co sangue e, cravando os ollos naquel frío rostro, gritou:

– Píramo, que desgraza te separa de min? Respóndeme, Píramo! A túa queridísima Tisbe está chamando por ti; escoita, mírame con eses ollos abatidos.

Ó escoitar o nome de Tisbe, Píramo abre os ollos que aventaban a morte e, despois de mirala, volveunos pechar. Ela recoñece o mantón, ve a vaíña de marfil sen a espada e di:

– A túa propia man deuche morte, e tamén o teu amor. Que desgraza! Para isto teño eu tamén una man forte e amor de abondo; este darame forza para ferirme. Irei tras túa, e da túa morte dirase que fun tráxica causa e compañeira. E ti, a quen só a morte podía arrincarme, ah!, nin a morte poderá arrincarte de min. Unha soa cousa sen embargo vos pedimos coas palabras dos dous, infelices país meus e seus, non nos miredes con malos ollos, que aqueles a quen uniu o amor inquebrantable, que aqueles que uniu a hora final sexan sepultados nunha tumba compartida. E ti, árbore que coas túas ramas cobres agora o corpo dun só e, a non moi tardar, vas cubrir os dos dous, conserva os sinais da nosa morte, memoria do sangue de dous namorados.

Falou así e, colocando a punta da espada ben debaixo do peito, deixouse caer sobre a espada aínda morna do sangue do amado. As súas súplicas conmoveron os deuses, conmoveron os país: pois a cor do froito, cando madura, é escura, e o que resta da súas piras descansa nunha furna común.

                                                                                                      OVIDIO, Metamorfosis, IV, vv.55-165

                                                                                                                    Adaptación de José M. Otero

1Relato descoñecido para as fontes anteriores a Ovidio. Ten unha considerable influenza na tradición clásica especialmente a partir do Renacemento Serve de base a precedentes de Romeo e Xulieta.

2 Nino, rei e fundador de Nínive con quen casara Semíramis.

ORFEO E EURÍDICE, O AMOR FRUSTRADO

ORFEO E EURÍDICE, O AMOR FRUSTRADO

orfeo-y-euridice-3

Polo ceo inmenso, despregando unha capa cor azafrán, voa Himeneo1, que se encamíña ó territorio dos Cicóns; en van o chama a voz de Orfeo. Pouco había presidira a cerimonia nupcial de Orfeo e Eurídice, pero non pronunciou palabras solemnes, nin a ledicia iluminou a súa cara, nin deixou bos presaxios; incluso o facho que brandía foi só faíscas de fume lacrimoso e non houbo xeito, nin por moito abanalo, de que a chama prendese. O desenlace foi máis tráxico do aventurado. Pois, mentres a noiva brincaba polo prado acompañada dun séquito de náiades3, unha serpe aguilloouna no nocello, e morreu.

Despois de chorala o poeta4 tracio no mundo dos vivos, para coñecer tamén el mesmo o das sombras, ousou descender pola porta do Ténaro5 ata a Estixia6, e polo medio dos ingrávidos espíritos e espectros xa sepultados chegou á presenza de Perséfone7 e do señor que domina o inhóspito imperio das sombras, alí, acompañado da música da lira, canta:

Óu, divindades do mundo escuro

a onde vimos caer todos os que nacemos mortais,

se é lícito, e vós me permitides que diga a verdade,

desprezando as falsas reviravoltas,

non baixei aquí para visitar o escuro Tártaro8,

nin para atar as viperinas cabezas do monstro Cérvero,

o motivo da viaxe é a miña esposa, a quen unha víbora,

ó ser pisada, envelenou e privou dunha vida futura.

Quixen aguantar, non vou dicir que non, pero gañou Amor.

É este un deus ben coñecido no mundo dos vivos,

non sei se o é aquí, pero presinto que aquí tamén o é.

Se non é falsa a lenda do antigo rapto, a vós tamén vos xuntou Amor.

Pídovolo por estes espazos anegados de temor,

por este Caos inmenso e o silencio deste reino interminable,

tecede de novo o destino precipitado de Eurídice.

Todo vos pertence cumprido o prazo e, tarde ou cedo,

ela tamén será vosa cando, adulta, teña cumprido os anos xustos:

pídovos, como recompensa, que ma deixedes levar,

e se os fados non consiten que me acompañe,

estou decidido a non retornar eu tampouco:

gozade así coa morte dos dous”.

Mentres cantaba versos tan sentidos acompañados da lira, as pálidas ánimas choraban, e Tántalo9non tentou beber a auga esquiva, e parou a roda de Ixión10, as aves non peteiraron o fígado11, as Bélides12 deixaron os cántaros, e ti, Sísifo13, sentaches na túa pedra. Cóntase que entón por primeira vez as meixelas das Euménides, emocionadas polo canto, se humedeceron de lágrimas, nin a rexia esposa, nin quen rexe os espazos inferiores defraudan ó músico suplicante, e chaman a Eurídice; estaba ela nas sombras recentes e avanzou coxa pola ferida. O tracio Orfeo recibiuna ó tempo que unha condición: que non mire atrás ata saír do val do Averno, ou que a recompensa ía ser en van.

Encamíñase no mudo silencio por unha senda empinada, ardua, escura, densa de opaca néboa. Non estaban lonxe xa da entrada do mundo dos vivos: aquí, temendo que desfalecese, como un amante tolo por vela, volveu a vista atrás, e, de repente, ela esvaece, tendendo os brazos para tentar que a agarrase e agarrar; non acada nada a desventurada a non ser brisas fuxidías. E, morrendo xa por segunda vez, non se queixou xa do seu esposo (De que se ía queixar se non de que a amou?), deu un último adeus, que a penas el puido oír, e retornou de novo alí de onde saíra.

Atordou Orfeo coa dobre morte da súa esposa, como aquel que, temeroso, ve as tres cabezas do can Cérvero, a do medio con cadeas; ou aquel14 a quen o pavor non abandonou antes que a natureza anterior, quedando de pedra; ou como Óleno15 que se culpou a si mesmo e quixo parecer responsable do dano, ou coma ti, segura da túa beleza, infeliz Letea16, noutro tempo namoradísimos, agora pedras que sostén o húmido Ida.

A quen suplicaba e quería cruzar de novo, o barqueiro negáballo, non obstante durante sete días Orfeo sentou escuálido, sen probar bocado: coitas, dor de espírito e lágrimas foron o seu alimento. Queixándose de que os deuses do Érebo17 eran moi crueis, retirouse ó alto Ródope e ó Hemo18 batidos polos aquilóns. Tres veces Titán19 rematara o ano que pechan os acuáticos peixes, e Orfeo renunciara xa a calquera amor feminino, ben pola desgraza que lle acontecera, ben por fidelidade; sen embargo a ansia de unirse ó poeta dominaba a moitas mulleres, moitas sufriron, rexeitadas. Foi el tamén quen animou os pobos de Tracia a entregar o amor ós tenros varóns e a gozar da breve primavera antes da xuventude, e das súas primeiras flores.

                                                                                          Ovidio, Metamorfosis X, 1-85

1 Divindade do matrimonio.

2 A tribu dos cicóns vivía en Tracia, entre o río Axio e o Hebro, río que lindaba co territorio dos tracios petos.

3 Ninfas das augas.

4 Orfeo.

5 Promontorio de Laconia onde era crenza que había unha entrada ós infernos.

6 Lago do mundo das sombras.

7 Perséfone, deusa do mundo dos mortos xunto co seu esposo Hades.

8 Parte do mundo dos mortos onde están os peores suplicios.

9 O suplicio de Tántalo consistía nunha fame e sede eternas. Metido na auga ata o colo non podía beber porque o líquido retrocedía cada vez que trataba de mollar a boca. Ademais unha póla cargada de froitos pendía sobre a súa cabeza, pero se elevaba o brazo, a póla erguíase bruscamente e ficaba fóra de alcance.

10 Ixión estaba encadeado a unha roda en castigo por tentar unirse á deusa Hera.

11 As aves peteiraban continuamente o fígado de Titio como castigo por tentar violar a Latona.

12 As Bélides sufrían o castigo de encher uns toneis furados por matar os seus primos e esposos.

13 Sísifo estaba condenado a empurrar ata o cume unha rocha que logo baixaba a rebolo e tiña que ser empurrada de novo. Fora testemuña de como Zeus raptaba a Exina e delatárao.

14 Polidectes, rei de Sérifos que se namora de Dánae, a nai de Perseo. Cando Perseo retorna do episodio da degolación de Medusa sorprende a Polidectes e os seus partidarios no palacio, móstralles a cabeza de Medusa e quedan todos de pedra.

15 Marido de Letea. Ver nota seguinte.

16 Esposa de Óleno. Prentendera rivalizar en beleza cunha deusa e o seu marido evitoulle o castigo reponsabilizándose da falta.

17 Érebo era parte do Hades, e mesmo sinónimo. Espazo onde os mortos han pasar despois de falecer esperando ser porteados por Caronte a través do Aqueronte para entrar no Tártaro, o inferno definitivo

18 Hemo e Ródope, reis de Tracia, tiveron o atrevemento de se facer render culto tomando os nomes de Zeus e Hera, como castigo foron transformados en montañas. Hemo era fillo de Boreas e casou con Ródope, tiveron un fillo, Hebro.

19 Helios, o Sol.

Tradución e notas: José M. Otero

 

 

AMAÑANDO O CAOS

“Unha rexeneración periódica do tempo presupón, de xeito máis ou menos explícito, unha creación nova, é dicir, una repetición do acto cosmogónico… unha restauración, aínda que efémera, do tempo mítico primordial, do tempo “puro”, o intre da creación…, repetición de momentos míticos do paso do Caos á Cosmogonía.”

                                                                    M. Eliade. El mito del eterno retorno, páx. 60

O caos, o rebumbio, o aceno comunal de poñer o mundo do revés, en dúas palabras, a desorde diabólica constitúe o fío común que zurce todas as festas que durante séculos armaban o tempo do solsticio de inverno ou o que podería ser o tempo ritualizado dun novo ciclo anual.

A liturxia da Igrexa, que tanta importancia ten na adecuación dos rituais paganos ós estrictos modelos da relixión dominante, emprega, para denominar este período litúrxico, a significativa expresión de “Tempo Ordinario”; unha denominación intranscendente que contrasta co sentido espiritual que suxire a de “Tempos Fortes”, para referirse a Nadal e Coaresma.

Na Festa do Asno (ó longo a Idade Media ata o século XV celebrábase o 14 de xaneiro), este animal, do que o simbolismo propiamente diabólico é ben coñecido en todas as tradicións, é conducido ata o presbiterio dunha igrexa onde, nun lugar de honra, recibe mostras de veneración. (K. Jung, entre outros, tenta desvelar a complexidade significativa do asno  relacionándoo coa forza interna do mal e co poder inconsciente da culpa. Por iso, desde unha perspectiva onírica, interpreta a aparición da figura do asno en determinados soños como portadora de destrución e morte, ou o que é o mesmo, a representación da totalidade do mal).

No empeño de entender o sentido do Entroido moderno é moi clarificadora a Festa dos Loucos (tamén chamada a Festa das Calendas por se celebrar o primeiro de ano fundamentalmente, desde a Idade Media ata o século XVI, momento no que foi prohibida): o clero menor entregábase ós peores improperios, parodiando a xerarquía eclesiástica e a liturxia mesma. Os tolos ían disfrazados cunha careta que reproducía esaxeradamente as orellas dun asno (Referencia satánica).

Resulta chamativo que nunha época tan estricta coa regulación canónica e o control dos seus fieis por parte da Igrexa estas parodias, con certo aroma a sacrilegio, fosen non so permitidas senón tamén oficialmente aprobadas. Cal pode ser a razón que obrigue á  autoridade aclesiástica habitualmente acoirazada e inflexible a tanta permisividade? 

Se botamos unha ollada máis atrás no tempo, as Saturnalia romanas, das que o Carnaval actual resulta ser unha tímida sombra, deixan entrever certos trazos diabólicos: os escravos daban ordes e servían ós amos. Recreaban deste xeito un mundo do revés onde todo sucedía de forma contraria ás relacións cotiás habituais.

Aínda que hai investigacións que ven neste ritual igualitario o retorno á mítica Idade de Ouro, quizais resulte maís preciso interpretalo como a representación primordial da indiferenciación das funcións sociais na mediada do posible en cada momento histórico, ou tamén unha inversión das relacións xerárquicas, o que constitúe unha das máis significativos trazos do maléfico.

Saturno ofrece a súa cara máis sinistra, a dun deus caído, que ven de perder o poder, non a do deus civilizador  da Idade de Ouro; una cara maléfica cíclica que non invalida nin nos fai esquecer o seu aspecto benéfico. A vivencia das Saturnais ofrecería unha fórmula que permitiría satisfacer as inclinacións máis baixas do ser humano caído, esas que o obrigan a sacar ó exterior os instintos máis elementais da súa natureza.

Non lle demos máis voltas, estamos diante dunha manifestación colectiva que permite dar canle a esas paixóns, de por si incontrolables, e facelas inocuas socialmente ó darlles a ocasión de que se leven a cabo nun período moi limitado de tempo, en determinadas circunstancias e baixo uns estrictos límites que xamais deberían ser traspasados. De non ser así, estas mesmas paixóns, ó non ser satisfeitas, estourarían irremediablemente poñendo en perigo a existencia individual e colectiva, dando lugar a un balbordo de consecuencias bastante máis serias e imprevisibles.

Son días regulados e reservados con este propósito canalizador. Son días que, ó estar considerados fóra do normal curso da vida (Tempo Ordinario), non van exercer ningunha mala influencia, nin tampouco hai nada que non estea previsto neles. Ata certo punto normalizan a desorde e integrana dentro dunha orde total.

Certos trazos que descubrimos nas máscaras confirman definitivamente todo o que ata aquí levamos exposto. As máscaras subliñan xeralmente o horripilante, mesmo a fealdade, cando evocan formas de animal ou de demo, de tal xeito que son como a expresión material da peor/diabólica natureza do ser humano. Ademais cada persoa, sen ser consciente, escollerá bastante naturalmente entre aquelas máscaras que mellor concorden coa súa forma de comportarse.

A máscara, que sería un modo de disfrazar o verdadeiro rostro individual, acaba por ser a evidencia reveladora, unha inversión, unha verdadeira falsificación satánica de todo aquilo que o seu portador/a está obrigado a disimular, os instintos máis básicos e vergoñentos.

Bibliografía:

René Guénon, Symbols of Sacred Science. (2004)

Mircea Eliade, Tratado de Historia de las Religiones. Morfología y dialéctica de lo sagrado. (2009)

Mircea Eliade, El mito del Eterno Retorno. (2011)

Caro Baroja, El Carnaval. (1989)

José M. Otero

 

REGÁLAME UN RAMO DE ROMEU

regalos

 

Felix/Felicitas: felix, que produce froitos, fecundo (= Ferax), fértil. Felix especializouse no senso de ‘favorecido polos deuses’ e tamén ‘favorable ou propicio’; felicitas, fecundidade, fertilidade, e, sobre todo, felicidade. (Ernout/Meillet)

“-Por que se din palabras de bo agoiro nas túas calendas, e expresamos  e recibimos desexos recíprocos?”

Entón o deus [Xano], apoiándose no bastón que levaba na súa dereita, di:

Os agoiros adoitan atoparse nos principios, escoitades supersticiosos a primeira palabra e o augur consulta a ave que ve primeiro.”

Ovidio, Fastos I, 175 ss.

Cantas veces nos preguntamos por que razón nos felicitamos por aninovo, por que comemos ata estoupar en opíparas reunións familiares ou  de empresa, por que consumimos sen moderación todo tipo de postres doces e viños espumosos e sen espuma, por que nos facemos regalos neste tempo de transición, cando queda atrás o vello e esperamos a ventura do novo?

O día primeiro de xaneiro, coa toma de posesión dos cargos consulares, os romanos intercambiaban as strenaeStrena significa bo presaxio, e en particular o regalo que se fai como desexo de bo presaxio, aguinaldo (que resulta da expresión hoc in anno); strenam vocamus quae datur die religioso ominis boni gratia (Fest. 410, 25) [Chamamos strena o que se dá en día sinalado co desexo de bo presaxio]. Simmaco (Epist. 10, 35) atribúe ó rei sabino Tacio a introdución das strenae en Roma:

O costume das estreas de marzo (Este era o primeiro mes do ano no primitivo calendario romano) foi crecendo case desde o comezo, pola autoridade do rei Tacio, que recibiu o primeiro ramas da árbore do mel procedentes do bosque de Strenia como agoiro de ano novo.

Do bosque sagrado da deusa Strenia recibían os primeiros romanos unhas ramas como sinal de bo agoiro. Strenia era un divindade dos antigos sabinos relacionada coa saúde que tiña como fogar un arbusto de romeu? (verbenas melicis arboris/ ramas da árbore do mel) non lonxe de onde hoxe se ergue o Coliseo.

O mesmo ritual repetíase o primeiro de marzo, o que non debe de sorprender xa que o calendario primitivo romano comezaba co mes de marzo e Xano era o deus portector de todas as calendas por ser estás o primeiro día de cada mes. Pola mesma razón hai coincidencia nas prácticas rituais de fin de ano e o entroido.

As calendas de xaneiro, mes que, sen selo nun principio, acabou como ponte dun ano a para outro, estaban consagradas ó deus Xano (Ver A PASAXE DO VIVIR), que simbolizaba o tránsito, polas súas dúas caras, contrapostas unha á outra, mirando ó mesmo tempo para adiante e para atrás [Ianus Anceps], e pola forma do seu templo  que ten dúas portas opostas. Xano está considerado como o deus dos comezos: penes Ianum sunt prima; penes Iovem summa. Varrón ap. Aug. Ciu. D. 7, 9. [ Os comezos correspóndenlle a Xano, os finais a Xúpiter]

Xano sería nun principio unha divindade semellante a Xúpiter, deus pai e deus do ceo, o que non é atranco para que a súa figura sufrise unhas cantas adaptacións, tal como analiza Frazer no seu traballo Les origes magiques de la royauté. Xano era un deus relacionado coa agricultura  a quen desde antigo se invocaba para que os froitos fosen bos. Probablemente sexa a evolución dun deus indoeuropeo con funcións de deus supremo e creador. Asociado a Iuturna, a súa esposa, e a Saturno, a quen el acollera en Roma.

Este texto de Isidoro de Sevilla ilustra cómo se celebraban as calendas de xaneiro entre os séculos IV-VII, e como a Igrexa se ve na obriga de poñer couto o que, desde a súa moral predicada, non era outra cousa que turpius nefas [a maldade máis terrible]

Instituiu a Igrexa o xexún nas calendas de xaneiro por mor dun erro propio da xentilidade. Foi Xano certo príncipe (por “deus”) dos paganos, polo que se lle deu o nome ó mes de xaneiro e ó que os homes inexpertos, honrándoo como a Deus, outorgáronlle honores relixiosos e consagráronlle un día con festas suntuosas e rexouba. Así os pobres homes e, o que é peor, os fieles mesmos, durante este día, tomando monstruosas aparencias, disfrázanse á maneira das feras, outros toman aspecto de muller, afeminando o seu masculino. Algúns mánchanse o mesmo día coa consulta dos agoiros, fan rebumbio e danzan,  cometendo unha iniquidade máis torpe, pois únense os de un e outro sexo formando roda e a turba carente de espírito excítase con viño…. De Ecclesiasticis Officiis, I, XLI: “Divi Isidori Hispalensis episcopi opera”

As festas das calendas de xaneiro eran a finais do imperio un ritual globalizado e uniforme, desde Oriente a Occidente, de Grecia a España, de Xermania a Italia: o primeiro de xaneiro facíanse regalos mútuos (strenae) e saían pola rúa comparsas de homes disfrazados. En Galicia consérvase aínda hoxe a tradición das estreas ou cantos de Reis, que coinciden en moitos aspectos coas Janeiras portuguesas:

despedida de ano vello

entradiñas de aninovo,

os señores desta casa

as teñan con grande gozo…

Así cantan os rapaces e os mozos polas casas, acompañados de gaita, bombo e tamboril reclamando un aguinaldo, que podía ser unha ducia de ovos frescos, carne ou calderilla, mentres desexan, a quen lles dá, que todo lle vaia ben no ano que comeza.

“As rúas debían estar vacías e as casas a escuras, en silencio, a espera dos que traían “a mensaxe dos Reis”, a chegada do segredo cantado á “fechadura da porta”, a chegada “da bendición da luz”. As portas non se abrían e na entrada ó pé da porta deixaban un anaco de bolo, unha garrafa de licor frouxo, aguardente ou outra bebida alcoólica para que se servise o grupo e para “quencer na noite fría”” . (C.M, 1962; Melo, 1970; Melo, Guapo e Martins, 1991a e 1991b; Costa, 1999; Sardinha, 2000. Así describen o cantar de Reis en Alenquer (Portugal) 

Algúns investigadores consideran que se trata dunha festa de orixe grega e que os romanos se limitaron a cambiarlle o nome, mantendo o espírito e a forma dunha festa dionisíaca. Todos os pobos de Europa celebraban inicialmente esta festa cheos de espírito relixioso aínda que posteriormente se convertese nunha entroidada só con fins de divertimento.

                                                                                                                              José M. Otero

 

 

A PASAXE DO VIVIR

XANO, O SEÑOR DOS TRES TEMPOS

De todos os atributos cos que se representa Xano/ianitor (porteiro) son as chaves as que teñen unha simboloxía máis clara. Para comprender o seu significado non perdamos de vista o seu simbolismo axial, a capacidade de representar o nexo de unión entre tres niveis, mundo superior, mundo terrenal e submundo (sentido espacial), ou pasado, presente e futuro (sentido temporal cíclico).

O deus Xano abre e pecha as portas do ciclo anual. Esta representación de Xano é unha expresión do seu sentido temporal, as súas dúas caras, interprétanse comunmente como representación do pasado e do futuro, como calquera ciclo, se se considera desde cada un dos seus extremos. Desde este punto de vista é importante engadir, para completar a noción “tres tempos”, que entre o pasado, que xa non é, e o futuro, que aínda non é, a verdadeira cara de Xano, a que mira o presente, non se pode ver porque a manifestación temporal do presente é só un instante imperceptible que contén toda a realidade pese a fugaz transitoriedade.

No simbolismo hinduista a terceira cara de Xano correspóndese co ollo frontal de Shiva, tamén invisible, xa que non está representado por ningún órgano corporal, o cal representa o sentido de eternidade, a sabeduría, o coñecemento da interioridade de un mesmo; unha mirada desde este terceiro ollo reduce todo a cinza, destrúe toda manifestación, pero cando a sucesión se transmuta en simultaneidade, o temporal en intemporal, todas as cousas se encontran de novo e permanecen nun eterno presente, así que a aparente destrución é simplemente transformación.

AS CHAVES DAS PORTAS DOS SOLSTICIOS

Tornemos de novo á consideración do ciclo anual: as portas que Xano abre e pecha non son máis que as portas do solsticio. Xano dá o nome a xaneiro, o primeiro mes do ano, que comeza no solsticio de inverno. As festas de Xano celebrábanse en Roma nos dous solsticios baixo a responsabilidade dos Collegia Fabrorum (gremio de artesáns).

As portas solsticiais dan acceso ás dúas metades, ascendente e descendente, do ciclo zodiacal, que son os respectivos puntos de partida. Xano, a parte de “señor do triple tempo”, como Shiva, resulta ser o señor das “dúas vías”, esquerda e dereita, que os pitagóricos representan coa letra Y, e que se corresponden co deva-yana (Porta dos deuses) e pitri-yana (Porta dos homes) (yana, da mesma raíz que o latín ire, de onde deriva Ianus).

Polo demais, as dúas chaves, unha de ouro e outra de prata, serían as dos “grandes misterios” e os “pequenos misterios”. Xano tamén é o deus dos iniciados, razón pola que preside as festas dos Collegia Fabrorum, sendo estes últimos os testamentarios das iniciacións que, como en todas as civilizacións tradicionais, estaban ligadas á práctica da artesanía.  Aí hai algo que lonxe de desaparecer coa antiga civilización romana continúa co cristianismo, e aínda hoxe en día podemos atopar trazas.

OS SAN XOÁNS DE CADA SOLSTICIO.

No cristianismo os festivais solsticiais de Xano correspóndense coas festividades dos dous San Xoáns, e celébranse no mesmo período, nas proximidadades dos solsticios de inverno e verán (27 de decembro, S. Xoán Evanxelista e 24 de xuño, S. Xoán Bautista).

Apréciase certa dose de esoterismo na tradición cristiana,  considerada sempre como “xoanina”, o que confire un significado que vai máis aló do simple domininio esotérico e relixioso, calesquera que sexan as aparencias externas. A herdanza dos antigos Collegia Fabrorum foi regularmente transmitida ás corporacións que ó longo da Idade Media mantiñan o mesmo carácter iniciático, especialmente a dos gremios dos constructores, que por iso teñen como patróns os dous san Xoáns.

O TRUNFO DA LUZ, A PORTA DOS DEUSES

Aínda que por regla xeral se considera que o verán é a estación alegre e o inverno a triste, polo simple feito de que a primeira representa o triunfo da luz e a segunda o da escuridade, os dous solsticios, non obstante, teñen en realidade un carácter oposto. Isto pode resultar paradóxico, pero desde que se ten coñecemento da ensinanza tradicional no curso do ciclo anual é fácil de entender que iso debería ser así. De aí que o que chegou ó seu máximo pode somente diminuir, e o que acadou o seu mínimo, polo contrario só pode crecer.

O solsticio de verán marca o comezo da metade que luminariamente decrece do ano e o solsticio de inverno, a metade que crece, e, desde este punto de vista, clarifícase o seu significado cósmico; San Xoán, nado no solsticio de verán, di: “El ten que crecer (Cristo nace no solsticio de inverno), e eu decrecer” (Xoán, 3, 50). Na tradición hindú a face ascendente do ano (inverno) está referida á deva-yana (A porta dos deuses, no zodíaco Capricornio), e a descendente (verán) á pitri-yana (A porta dos homes, no zodíaco Cáncer).

O NOME DE XOÁN: MISERICORDIA E LOUBANZA DE DEUS

En realidade a metade ascendente do ciclo anual é o período optimista, benéfico e favorable, e a descendente a triste, maléfica e desfavorable; e o mesmo carácter pertence naturalmente á porta que abre cada un destes periodos nos que se divide o ano pola simple dirección do movemento do Sol.

As dúas festas cristiás de San Xoán están referidas ós solsticios, e  o ascendente e o descendente son, en certo modo, expresados polo significado do nome de Xoán. En hebreo hanan ten o doble sentido de ‘misericordia’, e tamén ‘loubanza’; en consecuencia o nome de Xoán pode significar ‘Misericordia de Deus’ ou ‘Loubanza a Deus’. Agora é fácil de apreciar que o primeiro pertence a San Xoán Bautista e o segundo a San Xoán Evanxelista. A misericordia é obviamente descendente (Deus->Persoa) e a loubanza ascendente (Persoa->Deus), o que nos trae de novo a súa correlación coas dúas metades do ciclo anual.

BIBLIOGRAFÍA:

René Guénon, Symbols of Sacred Science,  ed. Sohpia Perennis NY, pxs. 235 e ss.

José M. Otero