ENTRE LUPERCOS E PELIQUEIROS

ENTRE LUPERCOS E PELIQUEIROS

peliqueiros2

Durante moitos séculos, en todo o ámbito de Europa cristiá, desde o Nadal a Coresma, celebráronse as mesmas festas, fixas e móbiles. Durante séculos o período do Entroido comezaba , máis ou menos tacitamente, a partir do mesmo Nadal”. (Julio Caro Baroja. El carnaval)

As diferentes manifestacións do Entroido/Carnaval actual, certamente desvirtuadas e afastadas do seu sentido orixinal, deixan, non obstante, entrever na súa estructura rituais e celebracións que nos remiten a formas e moldes moi antigos. Uns están condicionados por preocupacións sociais (Saturnais, 17-23 de decembro: liberdade de escravos, regalos, banquetes), e outros polo que sería a base da economía pastoril: purificación, fecundidade, e preservacion do gando doméstico do hostigamento das alimarias (Lupercalia).

Na terceira aurora que seguía ós Idus (13) de febreiro (Se temos en conta a contabilidade inclusiva, o 15 de febreiro) na cova Lupercal, no outeiro do Palatino, comezaba a festa co sacrificio dunhas cabras (Pese a ser un festival ben documentado ignoramos o número) e un can, ó mesmo tempo ofrecíanse tamén papas trigas (mola salsa, fariña salada, de onde deriva ‘inmolar’) feitos polas Vestais con trigo da última colleita.

Un ritual lustral, de purificación (februa), en febreiro (februarius), que relata Plutarco, Rómulo 21, seguía esta cerimonia do sacrificio:

Dous mozos patricios son conducidos ó lugar do sacrificio. Uns mánchanlle a fronte co sangue do coitelo do sacrificio, mentres outros llo limpan con febras de la (Februa) molladas en leite; xa limpos e purificados, inmediatamente os mozos rompen a rir. Cumprida esta cerimonia, despois de facer tiras coa pel das cabras sagradas, os lupercos corren espidos, cubrindo minimamente a cintura e azoutando a todo aquel que atopan no seu paso. As mozas non deben escapar ós seus azoutes xa que era crenza que son eles os que propiciarán a concepción e axudarán na hora do parto.”

O termo ‘Lupercalia’ remítenos inevitablemente ó lobo (‘lupus’). Os primitivos habitantes do Lacio eran pastores, e o lobo para eles era un animal sagrado. Vendo as cousas como son, por que sorprendernos de que as Lupercalia puidesen ser festas de preservación contra o lobo, de purificación das malas enerxías do ano que remata e de fecundidade dos rabaños (desexo de futuro no ano novo que se vaia abrir). Non está de máis lembrar que no antigo calendario romano, febreiro era o último mes do ano.

Estes aspectos quedan recollidos en moitos textos, Cicerón fai referencia ó carácter primitivo e pastoril destas festas, e como tamén nelas se producen desordes igual ca nas bacanais (“nudus, unctus, ebrius, concinnatus est”).

Así ía un luperco: espido, borracho, disfrazado, correndo e azoutando polas rúas, o que nos achega a moitos enmascarados tan nosos, como peliqueiros, cigarróns, felos, borralleiros, murrieiros, charrúas, irrios, troteiros…

Ovidio (Fastos, II, 267 ss.) atende especialmente á idea de ritual de fecundación:

” – Pregúntasme por que corren, e por que se quitan a roupa e levan o corpo espido, ó mesmo deus Fauno-Pan gústalle correr polas altas montañas e, sen razón algunha, coma un tolo, foxe excitado. O propio deus corre sen vestidos e ordena que os seus ministros o fagan da mesma maneira, pois a roupa non era cómoda para a carreira.”

A loba [que deu de mamar a Rómulo e Remo] deu nome á cova Lupercal [do ritual lupercal] e ós lupercos…

– A que esperas, muller casada? Non serás nai polo poder das herbas, nin polas pregarias, nin por encantamentos máxicos. Recibe pacientemente os lategazos da destra fecundadora e o teu sogro terá o ansiado nome de avó. Pois houbo un tempo no que as esposas parían moi de tarde en tarde”.

– De que me serviu, gritaba Rómulo co cetro na man, raptar sabinas, se o único que me reportou foi unha guerra? Ó pé do monte Esquilino había un bosque co nome da gran Xuno (Lucina), que ninguén tallara durante moitos anos. Cando chegaron alí maridos e esposas fincaron suplicantes os xeonllos no chan, de repente axítanse as copas das árbores estremecidas e a deusa deixou oír palabras sobrecolledoras polo bosque adiante:

– Que un cabrón sagrado penetre as nais itálicas!

A multitude congregada quedou pasmada, asustada con aquela ambigua mensaxe. Un augur etrusco, do que se perdeu o nome, sacrificou un cabrón, e as mulleres, como se lles mandara, ofrecían o seu lombo para que se lles azoutase coas tiras de pel do macho sacrificado. Pasadas nove lúas, os maridos foron país e as esposas nais. Grazas a ti, Lucina. O bosque (‘lucus’) deuche o nome , ou quizais tamén porque ti es dona do principio da luz.”

Estes rituais celebráronse en Roma ata que no ano 496 foron prohibidos polo Papa Xelasio por consideralos unha práctica obscena e supersticiosa, adoptando, pola forza do Cristianismo, xa consolidado, outras denominacións como  Candeloria (festa das candeas e a luz), Santa Águeda (Patroa das mulleres lactantes, que nos lembra a Xuno Lucina ), San Brais (Bendición do pan, que se podería relacionar cos pasteis das Vestais), San Valentín (Patrón das parellas casadeiras, relacionado con calquera ritual de fecundida), se ben mantendo a intención de preservación do gando e fins de fecundación (flaxelación con fins fecundantes por homes con máscaras), celebracións que teñen unha similitude moi chamativa en todo o espazo da romanización coincidente coa Europa cristiá.

 

Anuncios

FEBREIRO LUSTRAL

FEBREIRO, MAXIA LUSTRAL

Februarius mensis dictus, quod tum, i.e. extremo mense anni, populus februaretur, i.e. lustraretur ac purgaretur.  [Este mes chámase febreiro porque, ó ser o último mes do ano, a xente purificábase ou, o que é o mesmo, limpábase e purgábase]

                                                                                                                      P.F. 75,23

Februus é un antigo adxectivo da lingua relixiosa, de orixe sabina, que ten o significado de ‘purificador’. Personificado, Februus ven dar no nome dunha divindade infernal, Plutón: Februus autem est Ditis pater cui eo mense sacrificabatur. [Februo é Plutón, o deus a quen neste mes se lle facían sacrificios] Servio, G. 1,43

Lustrari…eo mense civitatem necesse erat, quo statuit [Numa] ut iusta Dis Manibus solverentur [Neste mes,  no que Numa decretou que se tributasen honores ós deuses Manes, era necesario que se purificase a cidade].  Macr. Sat. 1,13,3.

A forma neutra do adxectivo, februum, emprégase tamén co sentido de “purgamentum”, ‘ofrenda purificatoria’, e, en particular, o sal quente: Lupercalibus salem calidum ferunt, quod februum apellant. [Din que nas Lupercais chaman “februum” ó sal quente]

O sal sempre se considerou unha pedra sagrada, por ser a única pedra comestible, pola súa capacidade conservante, pola súa cor branca. Era empregada nas cerimonias de maxia e relixiosas para expulsar do corpo os demos e os malos espíritos.

Polo demais, Februalis/Februlis é un epíteto de Xuno, derivado do nome da esposa de Februus. Ovidio, Fastos II 362-453. Nas festas Lupercais estaba implicada Xuno como Xuno Lucina, celebrada o último día do mes como protectora de matronas e matrimonios. 

As festas Lupercais celebrábanse en Roma o 15 de febreiro. No ritual o sacerdote tocaba a fronte dos mozos cun coitelo manchado do sangue das vítimas sacrificadas, de seguido limpábaos cunha la empapada en leite, botando estes a rir con gran estrondo. O que se entende como un rito de purificación e fertilidade.

Parece, tal como lemos en Ovidio, Fastos II, 19 e ss., que varias cerimonias de orixes diferentes se mesturan e confunden nestes rituais purificadores de febreiro: unha cerimonia de lustratio, sacrificios expiatorios ás divindades infernais (O mes de febreiro estaba dedicado ós manes ou ánimas), e un rito de fecundación (Lupercais).

“Os antepasados romanos chamaron februa ós instrumentos de purificación. Moitos indicios dan fe desta palabra. Os pontifices pídenlle ó rei  e ó  flamen unhas las que na lingua dos antigos recibían o nome de februa, e as tartas tostadas e o sal que recolle o lictor para purificar as casas despois de varrelas denomínasen da mesma maneira. O ramallo de árbore que cobre as castas tempas  dos sacerdotes chámase igual. Eu mesmo vin cos meus propios ollos como a muller dun flamen solicitaba os februa, e lle deron un ramallo de pino. En fin todo aquilo co que purificamos o noso corpo  recibía este nome entre os nosos barbudos avós. O mes recibe este nome dos februa, ben porque os Lupercos cortan unha pel e purifican todo o chan empregándoa como instrumento de purificación, ben porque o momento é puro xa que se fixeron ofrendas de paz ós sepulcros e xa pasaron os días dedicados ós mortos.”

José M. Otero