DIABÓLICO CARNAVAL

O caos, o rebumbio, o aceno comunal de poñer o mundo do revés, en dúas palabras, a desorde diabólica constitúe o fío común que zurce todas as festas que durante séculos armaban o tempo do solsticio de inverno ou o que podería ser o tempo ritualizado dun novo ciclo anual. A liturxia da Igrexa, que tanta importancia ten na adecuación dos rituais paganos ós estrictos modelos da relixión dominante, emprega, para denominar este período litúrxico, a significativa expresión de “Tempo Ordinario”; unha denominación intranscendente que contrasta coa fondura espiritual que suxire a de “Tempos Fortes” para referirse a Nadal e Coaresma.

Na Festa do Asno (ó longo a Idade Media ata o século XV celebrábase o 14 de xaneiro), este animal, do que o simbolismo propiamente diabólico é ben coñecido en todas as tradicións, é conducido ata o presbiterio dunha igrexa onde, nun lugar de honra, recibe mostras de veneración (K. Jung, entre outros, tenta desvelar a complexidade significativa do asno  relacionándoo coa forza interna do mal e co poder inconsciente da culpa. Por iso, desde unha perspectiva onírica, interpreta a aparición da figura do asno en determinados soños como portadora de destrución e morte, a representación da totalidade do mal).

Igualmente resulta ilustrativa, para o que queremos subliñar, a Festa dos Loucos (tamén chamada a Festa das Calendas por se celebrar o primeiro de ano fundamentalmente, desde a Idade Media ó século XVI, momento no que foi prohibida), durante a cal o clero menor entregábase ós peores improperios, parodiando a xerarquía eclesiástica e a liturxia mesma. Os tolos ían disfrazados cunha careta que reproducía esaxeradamente as orellas dun asno (Referencia satánica).

Non deixa de sorprender que nunha época tan estricta coa regulación canónica e o control dos seus fieis por parte da Igrexa estas parodias con certo aroma a sacrilegio fosen non son permitidas senón tamén oficialmente aprobadas.

Se botamos unha ollada máis atrás no tempo, as Saturnalia romanas, das que o Carnaval actual resulta ser unha tímida sombra, deixan entrever certos trazos diabólicos: os escravos daban ordes e servían ós amos. Recreaban deste xeito un mundo do revés onde todo sucedía de forma contraria ás relacións cotiás habituais. Aínda que hai investigacións que ven neste ritual o retorno a mítica Idade de Ouro quizais resulte maís preciso interpretalo como a representación primordial da indiferenciación das funcións sociais, na mediada que fose posible en cada momento histórico, ou unha inversión das relacións xerárquicas, o que constitúe unha das máis significativos trazos do maléfico. En definitiva, é maís doado descubrir a face máis sinistra de Saturno, non a do deus da Idade de Ouro, civilizador, senón a do deus caído, deposeído do poder; un aspecto maléfico cíclico que non invalida o seu aspecto benéfico.

A vivencia das Saturnais ofrecería unha fórmula que permitiría satisfacer as inclinacións máis baixas do ser humano caído, esas que o obrigan a sacar ó exterior os instintos máis elementais da súa natureza. Non lle demos máis voltas, estamos diante dun instrumento que permite dar canle a esas paixóns de por si incontrolables e facelas inocuas socialmente ó darlles a ocasión de que se manifesten nun periodo moi limitado de tempo, en determinadas circunstancias e baixo uns estrictos límites que xamais deberían ser traspasados. De non ser así, estas mesmas paixóns, ó non ser satisfeitas, estourarían irremediablemente poñendo en perigo a existencia individual e colectiva, dando lugar a un balbordo de consecuencias bastante máis serias e imprevisibles. Son días regulados e reservados con este propósito canalizador. Son días que, ó estar considerados fóra do normal curso da vida, non van exercer ningunha mala influencia, nin tampouco hai nada que non estea previsto neles. Ata certo punto normalizan o desorde e integrano dentro dun orde total.

Certos riscos que descubrimos nas máscaras confirman definitivamente todo o que ata aquí levamos exposto. As máscaras subliñan xeralmente o horripilante, mesmo a fealdade, cando evocan formas de animal ou de demo, de tal xeito que son como a expresión material da peor/diabólica natureza do ser humano. Ademais cada persoa, sen ser consciente, escollerá bastante naturalmente entre aquelas máscaras que mellor concorden coa súa forma de comportarse. A máscara, que sería un modo de disfrazar o verdadeiro rostro individual, acaba por ser a evidencia reveladora, unha inversión, unha verdadeira falsificación satánica de todo aquilo que o seu portador/a está obrigado a disimular, os instintos máis básicos e vergoñentos.

Bibliografía:

René Guénon, Symbols of Sacred Science. (2004)

Mircea Eliade, Tratado de Historia de las Religiones. Morfologia y dialéctica de lo sagrado. (2009)

Mircea Eliade, El mito del Eterno Retorno. (2011)

Caro Baroja, El Carnaval. (1989)

José M. Otero

Anuncios

O REBUMBIO DO CARNAVAL

Desde os lupercos ós peliqueiros,

cigarróns, felos, borralleiros,

troteiros e outros Entroidos

 

As manifestacións do Entroido que ata hoxe coñecemos manteñen rituais e celebracións que nos remiten a formas e moldes moi antigos (Festas dionisíacas, Saturnais, máis tarde xa na Idade Media as Festa do Asno e a Festa dos Loucos), aínda que as transformacións relixiosas, sociais e políticas e mesmo estéticas so permitan entrever só pegadas case borradas. Uns rituais xiran arredor de preocupacións sociais  (Saturnais: liberdade de escravos, regalos, banquetes),  e outros arredor do que sería a base da economía pastoril: purificación e fecundidade, tanto de mulleres como do gando, e consecuentemente de preservación do gando dos animais silvestres hostís (Lupercalia).

Na terceira aurora que seguía ós idus (13) de febreiro (tendo en conta a contabilidade inclusiva, o 15 de febreiro) na cova Lupercal, no outeiro do Palatino, comezaba a festa co sacrificio dun cabrón e un can , ofrecíanse tamén tortas de fariña feitas polas Vestais con trigo da última colleita.

Seguía a esta cerimonia un ritual que relata Plutarco: “ Dous mozos patricios son conducidos ó lugar do sacrificio. Uns mánchanlle a fronte de sangue co  coitelo do sacrificio, mentres outos llo limpan con la mollada en leite, inmediatamente os mozos rompen a rir. Cumprida esta cerimonia, despois de facer tiras coa pel do cabrón sagrado, os lupercos corren espidos, cubrindo minimamente a cintura e azoutando a todo aquel que atopan no seu paso. As mozas non deben escapar ós seus azoutes xa que era crenza que son eles os que propiciarán a concepción e axudarán na hora do parto. PARA SEGUIR LENDO: LUPERCALIA

José M. Otero

Peliqueiros en Laza (Ourense) Fot. Ana Mª Martínez

LECTURA COMPLEMENTARIA: NORBERT ROULAND

Laureles de ceniza. Ed. Edhasa 1990. Páx: 41-43.

PARA LER PICA AQUÍ Laureles de ceniza

FEBREIRO MÁXICO E LUSTRAL

Februus, -a, -um: ‘que purifica’, ‘purificador’. Antigo adxectivo da lingua relixiosa, de orixe sabina. Personificado Februus ven dar no nome dunha divindade infernal,  Plutón: Februus autem est Ditis pater cui eo mense sacrificabatur. [Februo é Plutón, o deus a quen neste mes se lle facían sacrificios] Servio, G. 1,43

Lustrari…eo mense civitatem necesse erat, quo statuit [Numa] ut iusta Dis Manibus solverentur [Neste mes,  no que Numa decretou que se tributasen honores ós deuses Manes, era necesario que se purificase a cidade].  Macr. Sat. 1,13,3.

Februa é un epíteto de Xuno, derivado do nome da esposa de Februus. O neutro februum  emprégase co sentido de purgamentum da ofrenda purificatoria, e en particular do sal quente: Lupercalibus salem calidum ferunt, quod februum apellant.

O sal sempre se considerou unha pedra sagrada (por ser a única pedra comestible, pola capacidade conservante, pola súa cor branca) empregada nas cerimonias de maxia e relixiosas para expulsar do corpo os demos e os malos espíritos.

As festas Lupercais celebrábanse en Roma o 15 de febreiro. Neste ritual o sacerdote tocaba a fronte dos mozos cun coitelo manchado do sangue das vítimas sacrificadas, de seguido limpábaos  cunha piola de la empapada en leite; estes mozos escollidos, de súpeto, botaban a rir con gran estrondo e de seguido dá comezo unha procesión durante a cal van azoutando coas tiras de pel do animal do sacrificio as mulleres que se lle achegan co propósito de ser parte deste rito de fecundidade. Hai investigadores que ligan a festa cristiá da Candelaria do 2 de febreiro coas Lupercalia (candelas, danzas, mascaradas).

Februarius, mes das purificacións: februarius mensis dictus, quod tum, i.e. extremo mense anni, populus februaretur, i.e. lustraretur ac purgaretur  P.F. 75,23 [Este mes chámase febreiro porque, ó ser o último mes do ano, a xente purificábase ou, o que é o mesmo, limpábase e purgábase]

Parece, tal como lemos en Ovidio, que varias cerimonias de orixes diferentes se mesturan e confunden nestes rituais purificadores de febreiro: unha cerimonia de lustratio, sacrificios expiatorios ás divindades infernais (o mes de febreiro estaba dedicado ós Manes (Ánimas) e un rito de fecundación (Lupercais).

“Os antepasados romanos chamaron februa ós instrumentos de purificación. Moitos indicios dan fe desta palabra. Os pontifices pídenlle ó rei  e ó  flamen unhas las que na lingua dos antigos recibían o nome de februa; as tartas tostadas e o sal que recolle o lictor para purificar as casas despois de varrelas denomínasen tamén februa. O ramallo de árbore que cobre as castas tempas  dos sacerdotes chámase igual. Eu mesmo vin cos meus propios ollos como a muller dun flamen solicitaba os februa, e lle deron un ramallo de pino. En fin todo aquilo co que purificamos o noso corpo  recibía este nome entre os nosos barbudos avós. O mes recibe este nome dos februa, ben porque os Lupercos cortan unha pel e limpan todo o chan empregándoa como instrumento de purificación, ben porque o momento é puro xa que se fixeron ofrendas de paz ós sepulcros e xa pasaron os días dedicados ós mortos.”

OVIDIO, Fastos II, 19 e ss.

José M. Otero

A PASAXE DO VIVIR

XANO, O SEÑOR DOS TRES TEMPOS

Un dos principais atributos de Xano/ianitor (porteiro) son as chaves. Non perdamos de vista o simbolismo axial das mesmas. O deus Xano abre e pecha as portas do ciclo anual. A representación de Xano é unha expresión do seu sentido temporal, as súas dúas caras, interprétanse comunmente como representación do pasado e do futuro, como calquera ciclo se se considera desde cada un dos seus extremos. Desde este punto de vista é importante engadir, para completar a noción “tres tempos”, que entre o pasado, que xa non é, e o futuro, que aínda non é, a verdadeira cara de Xano, a que mira ó presente, non se pode ver porque a manifestación temporal do presente é só un instante imperceptible que contén toda a realidade pese a transitoriedade.

No simbolismo hinduista a terceira cara de Xano correspóndese co ollo frontal de Shiva, tamén invisible, xa que non está representado por ningún órgano corporal, o cal representa o sentido de eternidade; unha mirada desde este terceiro ollo reduce todo a cinza, destrúe toda manifestación, pero cando a sucesión se transmuta en simultaneidade, o temporal en intemporal, todas as cousas se encontran de novo e permanecen nun eterno presente, así que a aparente destrución é simplemente transformación..

AS CHAVES DAS PORTAS DOS SOLSTICIOS

Tornemos de novo ó que concerne ó ciclo anual: as portas que Xano ten a función de abrir e pechar non son máis que as portas do solsticio. Xano dá o nome a xaneiro, o primeiro mes do ano, que comenza no solsticio de inverno. As festas de Xano celebrábanse en Roma nos dous solsticios baixo a responsabilidade dos Collegia Fabrorum (gremio de artesáns).

As portas solsticiais dan acceso ás dúas metades, ascendente e descendente, do ciclo zodiacal, que son os respectivos puntos de partida. Xano, a parte de “señor do triple tempo”, como Shiva, resulta ser o señor das “dúas vías”, esquerda e dereita, que os pitagóricos representan coa letra Y, e que se corresponden co deva-yana (Porta dos deuses) e pitri-yana (Porta dos homes) (yana, da mesma raíz que o latín ire, de onde deriva Ianus). Á luz disto pode parecer que as chaves de Xano, de acordo coa tradición cristiana, abren e pechan o reino dos ceos (corresponde co deva-yana).

Polo demais, as dúas chaves, unha de ouro e outra de plata, serían as dos “grandes misterios” e os “pequenos misterios”. Xano tamén é o deus dos iniciados, razón pola que preside as festas dos Collegia Fabrorum, sendo estes últimos os fideicomisarios das iniciacións que, como en todas as civilizacións tradicionais, estaban ligadas á práctica da artesanía. Debemos recalcar que aí hai algo que lonxe de desaparecer coa antiga civilización romana continúa co cristianismo, e aínda hoxe en día podemos atopar trazas. No cristianismo os festivais solsticiais de Xano correspóndense coas festividades dos dous San Xoáns, e celébranse no mesmo periodo, nas proximidadades dos solticios de inverno e verán.

OS SAN XOÁNS DE CADA SOLSTICIO.

O que é tamén bastante significativo é o aspecto esotérico da tradición cristiana, que sempre foi considerada como “xoanina”, o que confire un significado que vai máis aló do simple domininio esotérico e relixioso, calesquera que sexan as aparencias externas. A herdanza dos antigos Collegia Fabrorum foi regularmente transmitida ás corporacións que ó longo da Idade Media mantiñan o mesmo carácter iniciático, especialmente a dos gremios dos constructores, que por iso teñen como patróns os dous san Xoáns.

Aínda que por regla xeral se considera que o verán é a estación alegre e o inverno a triste, polo simple feito de que a primeira representa o triunfo da luz e a segunda o da escuridade, os dous solsticios, non obstante, teñen en realidade un carácter oposto. Isto pode resultar paradóxico, pero desde que se ten coñecemento da ensinanza tradicional no curso do ciclo anual é fácil de entender que iso debería ser así. De aí que o que chegou ó seu máximo pode somente diminuir, e o que acadou o seu mínimo, polo contrario só pode crecer. O solsticio de verán marca o comezo da metade que decrece do ano e o solsticio de inverno, a metade que crece, e, desde este punto de vista, o seu significado cósmico, cando San Xoán, nado no solsticio de verán, di: “El ten que crecer (Cristo nace no solsticio de inverno), e eu decrecer” (Xoán, 3, 50). Na tradición hindú a face ascendente do ano está referida á deva-yana (A porta dos deuses), e a descendente á pitri-yana (A porta dos homes).

Consecuentemente no zodíaco, o signo de Cáncer, que corresponde ó solsticio de verán, é a “porta dos homes” que dá acceso a pitri-yana, e o de Capricornio, que corresponde ó solsticio de inverno é a “porta dos deuses” que dá acceso ó deva-yana. En realidade a metade ascendente do ciclo anual é o período alegre, benéfico e favorable, e a descendente a triste, maléfica e desfavorable; e o mesmo carácter pertence naturalmente á porta que abre cada un destes periodos nos que se divide o ano pola simple dirección do movemento do Sol.

Sabemos ademais que as dúas festas cristiás de San Xoán están referidas ós solsticios, e o que é de subliñar, aínda que dea a impresión de que non o notamos, é que o ascendente e o descendente son, en certo modo, expresados polo significado do nome de Xoán. En hebreo hanan ten o doble sentido de ‘benevolencia’ e ‘misericordia’, e tamén ‘loubanza’; en consecuencia o nome de Xoán pode significar ‘Misericordia de Deus’ ou ‘Loubanza a Deus’. Agora é fácil de apreciar que o primeiro pertence a San Xoán Bautista e o segundo a San Xoán Evanxelista. Ademais tamén se pode dicir que a misericordia é obviamente descendente e a loubanza ascendente, que nos trae de novo a súa correlación cos dúas metades do ciclo anual.

BIBLIOGRAFÍA:

René Guénon, Symbols of Sacred Science, pxs. 235 e ss.

José M. Otero

LEUCONOÉ, AMOR, GOZEMOS.

Que non se che ocurra averiguar,

está castigado,  

que final a ti, Leuconoé*, e a min

nos teñen os deuses reservado, 

nin ouses consultar

astrólogos babilonios*. 

Mellor será afrontar o que veña, 

xa nos regale Xúpiter moitos invernos,

xa sexa este o último que o mar Tirreno 

bate  contra os rochedos. 

Ten xuízo,

filtra o viño e conxuga 

un camiño curto cunha longa esperanza. 

Mentres falamos, a hora cruel voa;

espreme o gozo de cada minuto,

non te fíes de  mañá.

Horacio Oda I, 11

* Leuconoé probablemente sexa un nome suposto; se nos deixamos levar polo seu sentido etimolóxico, λευκòν νοῦν, espírito cándido, simple, débil, persoa fráxil.

A superstición oriental e a astroloxía estaban de moda na antiga Roma, especialmente entre as mulleres. (Ver L.F. ALFRED MAURY, La magie et l’astrologie dans l’antiquité et au moyen age. Cap.IV, páx. 70-85)

Trad. José M. Otero

PERFIDIA

Nas Odas o pensamento de Horacio, a súa melancolía, o seu sentido epicúreo da vida, a súa incredulidade e desconfianza, a renuncia ás grandes ambicións son obxecto da súa contemplación artística; os principios da aurea mediocritas, de se contentar con pouco, de reter o momento que foxe, de esperar sempre a morte transfórmanse en efusións dunha experiencia interior.

Igual que o amor, a amizade, os himnos, os banquetes, a natureza, tamén as reflexións filosóficas (o tempo, a morte, o destino do home e a súa posición no mundo, a sabiduría)  vitais e políticas forman parte dos temas la lírica horaciana.

HORACIO, Odas, I, 5

Mensaxe típica horaciana:

o amor é unha ocupación efémera, que se esvae como o fume, na que debemos estar sempre en garda e desconfiados, posto que pode resultar dolorosa.

Que delicado efebo  perfumado con esencia

de pétalos de rosa te abraza,  Pirra,

no recanto íntimo do xardín?

Para quen avías natural e coqueta

a túa rubia melena?  Cantas veces chorará

a túa perfidia e a súa mala fortuna,

e contemplará con asombro por primeira vez

o mar encrespado polos negros ventos

o que agora confiado goza da túa dourada beleza,

o que sempre te espera atenta, sempre tenra

e non  sabe da veleidade do vento!

Pobres aqueles ós que cega o teu encanto,

e non intimaron contigo! Eu ben o sei,

as miñas ofrendas de agradecemento dan fe

de que xa dediquei a miña roupa de náufrago

ó poderoso deus do mar.

Trad. José M. Otero

FAI FAVOR, ESCOITA

Ut paulum auscultes,

te rogo,  quisquis ades

(Escóitame, por favor,…)

Cando corrían os últimos anos do século XVIII, escoitábanse pola Francia os sons tristes dunha canción chea de melancolía e un tanto misteriosa que anunciaba a morte de Mambruck, que en realidade era o Duque de Marlborough, John Churchill, un noble militar cun exitoso e laureado curriculum. Pero a tonadiña  pronto se converteu nun patrimonio da cultura musical popular e trascendeu tanto fronteiras físicas como xeneracionais. Así pasou a formar a banda sonora dos xogos  ó aire libre de nenos e adolescentes das xeneracións que nunca imaxinaron que outras ían sucumbir á tiranía das novas tecnoloxías. Pero polo aire voa aínda un eco  alentado polas brisas da melancolía  e do misterio:

Malbroukc s’en vat-t-en guerre,/ mironton, tonton, mirontaine,/ Malbroukc s’en vat-t-en guerre,/ ne sait quand reviendra.

que ó cruzar os Pirineos adoptou esta forma:

Mambrú se fue a la guerra,/qué dolor, qué dolor, qué pena!/ Mambrú se fue a la guerra,/ no sé si volverá./ Si vendrá por la Pascua/ o por la Trinidad./ La Trinidad se acaba./ Mambrú no viene ya….. / Que Mambrú ya se ha muerto./ Lo llevan a enterrar/ en caja de terciopelo/ con tapa de cristal. / Y encima de la caja,/ dos pajaritos van/ cantando el pio-pio,/ cantando el pio-pa.

Que se saiba non perdeu ningunha batalla nin foi vitima de ningún erro de estratexia. De aí o fundamento da súa boa fama e uns epitafios nos que P. Antonio dos Reis reproduce todos os tópicos da laudatio funebris e a literatura epitáfica e, por si fose pouco, unha boa letanía de aforismos:

Hac Dux Malburiae gelida qui condor urna,/Ut paulum auscultes, te rogo, quisquis ades./Anglia, magnanimum genitrix faecunda virorum,/Cunas et thalamum mi dedit et tumulum./Gallia multiplici redimivi tempora lauro,/Ornaruntque meum Lilia secta caput./Tenderet insidias Aquilis dum Bavarus auceps/Austriacis, rupi retia, vincla, plagas./ Subrupta Brabantes gemuerunt moenia; Flandri/Convulsas arces me gemuere Duce./Aspera cum tandem requierunt tempora, bella/Invitus, nolens ut posui, perii./Ut posui perit. Documenta haec disce, viator:/Vita super terram militia est hominis;/Vives, dum vinces; mortem cum Marte fugabis/Vitam bella dabunt; otia blanda necem

[Quen ocupa esta furna fría son eu, o duque de Malburia,/pídoche, quenqueira que sexas, que me escoites un chisco./Inglaterra, nai fecunda de homes magnánimos,/deume berce, matrimonio e tumba;/ Francia cingiu as miñas tempas con múltiples coroas de loureiro,/lirios cortados adornaron a miña cabeza/Mentres o cazador bávaro tendía panterlos ás aguias austríacas,/rompín redes, cadeas e trampas./Choraron  as murallas  derruídas de Brabante,/Chorou a Cidadela de Flandes destruída baixo as miñas armas./Cando se acalmaron os tempos duros,/cando de mala gana, sen querelo, dei de lado a guerra, morrín./Cando parei, morrín. Viaxeiro, aprende o que che ensino:/a vida do home na terra é milicia./Vivirás mentres venzas; na compaña de Marte espantarás a morte./A guerra dá vida, o ocio brando, morte.]

                                                                                                  José M. Otero

A CANÍCULA E NEPTUNO

neptunoaugas1

Chega a canícula en xullo como un tirano inmisericorde, o calor cae a plomo e abafa como a chama dun soplete, de fóra chega o estridente rechouchío das cigarras noctámbulas, esgólanse os corpos amallados e débiles,  a pel reseca pola calina procura desesperadamente frescura, a lingua áspera a auga dunha fonte, Sirio abrásanos as cabezas, non hai piedade. Só queda invocar a axuda do deus das fontes e as augas correntes e celebrar os rituais das Neptunalia  cos que se busca a complicidade do húmido Neptuno. Auga e e vexetación contra a forza do lume e do calor que sofoca, forzas máxicas para a tranquilidade dos homes. As ribeiras  do Tiber  énchense o 23 de xullo de chozas feitas de ramallos verdes e de follaxe. A epopeia entre tranquila e tumultuosa da auga que corre e dá vida.

Os vellos romanos, aínda que miraban de reollo  certas maneiras de ver a vida cotiá dos gregos, non tiñan  reparos en atender os consellos de Hesíodo en Traballos e días. Escribía Hesíodo que cando florece o cardo e canta a cigarra, as cabras son moi ricas e mellor o viño, as mulleres máis sensuais e máis frouxos os homes. Ha procurarse entón a sombra dunha pedra, sentados á sombra trae boa fortuna beber  viño tinto de Biblos, levar á boca un bo pan, leite de cabra e carne de becerra apacentada no bosque e non parida e, para rematar, cabritiñas primoxénitas.

Ó chegar a tardiña,  o brioso Céfiro do oeste acariñaba reparador  os rostros cansos e os corpos desfalecidos, pero co corazón farto de comida e viño.

O ardente día festivo de Neptuno animaba  á conversación espontánea ó fresco da sombra tiberina, á amizade,  á invitación íntima e a vivir con intensidade o amor. Horacio fáinolo sentir desde o  ángulo máis sensual e epicúreo, menos romano , ó mellor, e máis grego,  na Oda, III, 28:

10-538763

 

¿Que é o mellor que podo facer

no día da festa de Neptuno? ¡Saca, Lidia,

con presteza o  reserva de Cécubo

e bota  a perder o teu bo sentido!

Ves que ven a tarde

e ti, como se o día fugaz se parase,

remouqueas traer da bodega

a ánfora que os anos  encheron de exquisito sabor.

Unhas veces eu cantarei

a Neptuno e a  verde beleza das Nereidas;

outras ti ensalzarás  coa corva lira

a Leto e á cazadora Diana.

Cun último canto honraremos ti e maís eu

á  Venus de Cnido,  a que visita as Cícladas brancas

nun carro tirado por cisnes;

a Noite merecerá por fin unha canción de despedida.

                                                                                                                                                            José M. Otero

NEPTUNALIA:

“Celebrábanse o 23 de xullo e para liberarse dos ardores do sol contruíanse chozas de follaxe, chamadas umbrae.

Estas festas estaban precedidas polas Lucaria, os días 19 e 21, de significado aínda sen esclarecer. O feito de que caian na canícula suxire que poderían estar destinadas a suplicar ás divindades remedio contra a seca. Non debemos descartar o sentido protector e acolledor dos bosques nas datas de grandes calores, graves calamidades e mesmo perigos persoais.

 Na primitiva relixión romana Neptuno sería o deus dos neboeiros e posteriormente do elemento húmido. É unha divindade das augas doces e fertilizantes, antes de que a influencia grega a partir do século IV a.C. lle atribuira o dominio dos mares.

RITUAL DE LUME E AUGA

O lume devastador purifícao todo e, ó quentalos, quítalles a ferruxe ós metais, por iso purifica o caporal e as ovellas. Ou é porque a auga e o lume, dous deuses discordantes, sendo a orixe contradictoria de todas as cousas, os nosos pais xuntaron eses elementos e consideraron apropiado someter o corpo ó lume e salpicarse con auga? Ou é porque neles está a orixe da vida? Outros supoñen que simboliza a Faetón e o diluvio universal de Deucalión. Outros lembran que, cando os pastores chascaban unha pedra con outra, saltou unha chispa, a primeira perdeuse, pero a segunda prendeu nunhas pallas. Ou é máis verdadeiro o feito de que, cando a fundación de Roma, recibiron orde de trasladar os Lares ás novas casas, e, ó mudar de fogar, prendéron lume ás chozas que abandonaban, e que eles, colonos e gando, saltaron entre as lapas. Que é o que se fai ainda, Roma, no día da túa fundación.

Ovidio, Fastos, IV, 785-807

Os solsticios son inicios de ciclos da natureza, un punto crítico na carreira da luminaria principal da bóveda celeste. A cultura grecolatina recurría a unha expresión de contido simbólico para subliñar esta circunstancia: “as portas solsticiais”, a porta, umbral, pero tránsito, paso entre luz e tebras, vida e morte, ignorancia e sabiduría, culpa e salvación. Momento de ansiedade para os homes dos primeiros tempos, cando non eran conscientes da súa impotencia ante os cambios dos ciclos naturais e consideraban que podían axudar ó sol, como se fose unha fogueira xa en brasas, cando daba síntomas de desfalecer.

Se ben o solsticio de inverno dá paso ó ciclo luminoso, o de verán abre o período de escurecemento, do acortamento progresivo da luz do día; unha inversión dos valores atribuídos a cada estación, non hai nada unívoco no universo simbólico. Agora entenderemos por que o cristianismo fai coincidir o nacemento de Cristo (“Eu son a porta”, di Xesús, Xn. 10, 9), o sol que ilumina a humanidade, co solsticio de inverno, mentres que o solsticio de verán esta marcado pola festividade de San Xoán Bautista, que sustitúe as celebracións paganas, porque este era para os cristianos o precursor, o mensaxeiro da redención, da salvación inminente, da vida.

Hogueras22

Nun libro de mitoloxía do século XIX, falando de fogueiras e lume sagrado, relaciónanse os rituais de San Xoán cos das festas de Pales:

“ Isto (o lume) usábase moito na antiga Roma nas festividades de Pales, deusa dos pastores, que se celebraban o primeiro de maio e chamábanse Palilia. Nesta festividade os pastores facían fogueiras de palla ou de feno, e brincaban por enriba delas, e con esta cerimonia crían que quedaban limpos e absoltos de culpa, como o dixo Marco Varrón….”

Pales dicebatur dea pastorum, cuius festa Palilia dicebantur; vel ut alii volunt, dicta Parilia quod pro partu pecoris eidem sacra fiebant” P.F. 248, 17

[ a deusa dos pastores chamábase Pales, e as festas a ela dedicadas Palilia; ou como queren outros Parilia por ser un ritual sagrado na súa honra polo bo parto do gando]

Todo lo purga el fuego, y su viveza /al metal le acrisola su maleza./ Luego por las hogueras encendidas/de paja gritadora des el salto/ con pie ligero, y piernas extendidas.

Ovidio (Fastos, IV, 727 ss.) invoca á deusa Pales, para que o inspire na creación do poema, argumentando que vai cantar ritos pastorís nos que ten experiencia persoal:

Alma Pales, faveas pastoria sacra canenti,/ prosequor officio si tua festa meo./certe ego de vitulo cinerem/ stipulasque fabales/ saepe tuli plena, februa tosta, manu; /certe ego transilui positas ter in ordine flammas, /udaque roratas laurea misit aquas.

[Alma Pales, axuda a quen canta os rituais dos pastores,/ se describo a túa festa coa miña arte./ Certo, eu levei moitas veces nas palmas das mans a cinza do vitelo/ e os talos de fabas, restos aínda quentes do sacrificio ./ Certo, eu brinquei tres veces sucesivamente as chamas que se apagaban ,/ e esparexín con loureiro mollado pingas de auga.]

Ovidio segue describindo con minuciosidade romana os distintos ritos da festa, pero esquece o fundamental, tentar explicar a orixe dos rituais; a deusa non se mostrou condescendente co poeta neste obxectivo.

J. G. Frazer válese dun escritor medieval para dar a coñecer os trazos máis chamativos da festa: as fogueiras, as procesións con fachos e o costume de botar a rebolos unha roda de lume. Contase tamén que os rapaces queimaban ósos e lixo fedorento e que o fume espantaba certos dragóns maléficos que por estas noites do ano, excitados polo calor do verán, copulaban no aire e envelenaban os pozos e os ríos ó caer neles o seme.

Auga e herbas de san Xoán.

De todos os xeitos a etnografía aportounos algúns datos interesantes : o lume é un elemento purificador, polo que quen pase por enriba del quedará limpo e renovado; outra, que os antigos xa que tiñan conciencia de que o lume e a auga, dous principios contrarios, eran imprescindibles para a vida, xuntaron os dous nun mesmo ritual preservativo para acadar maior eficacia, ou tamén porque a auga e o lume son causa de vida e morte para o home.

Tamén no século XVI   damos con pegadas da relación entre as festas romanas na honra de Pales (Palilia) e a cristiana de San Xoán, e os investigadores modernos seguen a insistir nela como se os séculos fosen unha garantía de certeza. Só dan cun problema: o feito de que non coinciden nas datas dos meses; hai entre elas dous meses de diferencia, pero non parece un atranco insalvable, xa que ao longo da primavera detéctanse festas nas que se acenden fogueiras, pendúranse enramadas, como en Laza ou Oimbra por falar de espazos preto de nós. Serían pois rituais de estación que rematarían co solsticio.

Fachucos en Laza. Ourense

J. G. Frazer no seu libro The Golden Bough (A Rama Dourada) chama a atención sobre as coincidencias que gardan as festas paganas e as cristiás e afirma que son moitas como para consideralas accidentais. Desde o seu punto de vista esta coincidencia só mostra o pacto ó que se veu obrigada a Igrexa, na hora do seu triunfo, coas relixións rivais vencidas, pero potencialmente perigosas aínda para unha consolidación definitiva do cristianismo.

O intransixente espírito inicial flexibilizouse cando percibiron con claridade que para que o cristianismo conquistase o mundo era preciso atenuar a rixidez das regras fundacionais facendo máis ancha a porta que conduce á salvación. Para que o credo fose admitido de maneira universal era preciso que fose antes modificado de acordo, ata onde fose posible,  cos prexuizos, as paixóns e supersticións do vulgo, xusto os principios que inicialmente pretendían suprimir: unha decadencia espiritual inevitable; o mundo no pode vivir no nivel dos grandes homes; os valores esenciais de pobreza e celibato non resultan facilmente soportables, non só para a sociedade civil, tampouco para a existencia humana.

 

José M. Otero

CANDO A AURORA ESPERTA CEDO

“A estrela vixiante da mañá chega desde as augas orientais. Ide, boas nais, e ofrecede as tortas de dourado cereal á deusa Ino de Tebas. Pegada ás pontes, e  preto do Circo Máximo, hai unha chaira que chaman foro Boario. Contan que alí o día once de xuño o rei Servio inaugurou un templo dedicado á Mater Matuta. ¿Por que aparta as escravas do limiar do seu templo e recrama pasteis cocidos?”

Ovidio, Fastos, 6, 474

“[As mulleres] fan que unha escrava entre no recinto sagrado, baten nela con vergallos e despois bótana fóra; ademais levan nos brazos e tratan con especial agarimo , mentres dura a cerimonía, os fillos das súas irmás, como se fosen seus”

Plutarco, Vida de Camilo, 5,2

A Noite e a Aurora, mudando  completamente a cor, dan de mamar ambas as dúas, a un único recén. Entre o ceo e a terra el brilla ó lonxe  como unha xoiiña de ouro.

Himno a Agni,  1, 96

Once de xuño,  desde o espertar as damas romanas de primeiro matrimonio celebran  as Matralia para honrar a Mater Matuta, a Aurora vixiante que inaugura as horas da mañá para deixar o día madurado en mans de Fortuna. O solsticio de verán está a  chegar. Desde os días do solsticio de inverno a Aurora espertaba  cada vez máis cedo e non deixaba de roubar horas as tebras da Noite.

Que cos primeiros calores de xuño  a Aurora comezase a lacazanear e a amosarse conformista enchía de desasosego e sementaba temores e desconcerto entre as mulleres romanas. Para elas a escuridade da noite  era como un cova confusa e envurullada  chea de demos e monstros enloquecidos, que traman inmisericordes e teimudos  milleiros de perigos para a familia e a Res Publica. Momento crítico no ciclo solar, desacougo e impotencia a un tempo, pero sempre queda o soño de poder botarlle unha man á natureza para que a Aurora esperte e non esmoreza, que tome nova forza a chama moribunda e reviva.  Confían  cegamente nos rituais máxicos  que protexesen dos sinais de abatemento que ameazaban a vida e os éxitos de Roma e os romanos, era preciso dobregar a boa vontade de Mater Matuta cos ritos que a ela  máis lle compracen.

 

Dies festus, pola mañá cedo un remoiño de mulleres, entre un frufrú de stolae e pallae, baixara polo Velabrum cara  ó templo de Mater Matuta, preto da porta Carmental na ribeira esquerda do Tíber. Escoitábase polo aire un caudal desbordado de voces femininas mesturadas cun rebulicio de meniños. Unha brisa matutina acalmaba as mulleres reunidas  diante do templo, faise primeiro un silencio sobrecolledor, un silencio sagrado, un silencio que conmove a homes e deuses. Homes e deuses espectantes.

As festas nunca o son por casualidade, nunca están nas mans do azar. Non é casualidade que a festa da Aurora se celebre seis meses despois, con precisión matemática, da festa consagrada ó Sol, no solsticio de decembro. Nunca os romanos celebraron nada sen que desa celebración se derivase algún interese: influir sobre a marcha de calquera acontecemento desexado ou temido, xa dependan da disposición da divindade ou de acenos ou palabras manifestados por una divindade ou calquera devanceiro en tempos pasados.

O silencio sagrado incial vaise quebrando como vidro fino nos arredores do templo de Mater Matuta. Óense primeiro timidamente voces de criaturas apagadas polas das súas nais, pero de seguido son as bonae matres as que, despois de ofrecer tortas redondas e amarelo ceral á deusa, expulsan do  recinto sagrado  a unha escrava a vergallazos  e empurróns,  e desafogan a angustia contida dos últimos días. Gritan as irmás dispostas a entregarlles os seus fillos que as celebrantes toman nos seus brazos con agarimo de nais para llos encomendar á deusa.

Nos arredores do templo de Fortuna, co que o de Mater Matuta compartía espazo físico e mitolóxico, contadores de historias e poetas  cantaban o misterio que  envolvía a celebración de aquel día e os seus escuros ritos. Os contadores de historias relataban   a fortuna de Furio Camilo, cinco veces dictador,  que vence ós de Veies,  ós latinos e ós volscos,  ós celtas, e a Breno; batallas que se inician sempre coa Aurora e que  coa axuda  da Aurora se vencen desde as primeiras escaramuzas: “O romper a Aurora, Camilo estaba alí, diante del”. Outros contan a historia do rei Servio Tulio a quen se lle debe a fundación do templo de Mater Matuta no foro Boario.

 

Os poetas empeñábanse en explicar en versos hexámetros que se gardaba naqueles ritos escuros, cargados de símbolos, que so eran ecos case que apagados de mitos moi antigos, xa perdidos baixo o peso da influencia grega: o que viña de acontecer no templo reproducía dramáticamente o que a deusa Aurora fai no ceo, un acto negativo expulsando a escuridade inevitable, que como un enemigo desasosega, e  un  acto acto positivo, acoller e amosar o novo sol que asoma tras o horizonte. As celebrantes son moitas porque representan as numerosas auroras particulares que inauguran todos os días do ano indefinidamente. Se no segundo acto as mulleres que participan no ritual non encomendan á deusa os seus propios fillos senón os das súas irmás é para significar que ó dispoñer dun tempo moi escaso, case efémero, elas por si mesmas non poden xestar o sol, polo que so lles queda acoller os soles que as  súas irmás criaron.

A Aurora, a filla do ceo, a deusa irmá,  coa nai do sol, a Noite ou quen sexa, inteveñen en harmonía cósmica. Aínda que unha se impón, non rifan  entre elas, non se enfrontan nin deteñen o seu camiñar, seguen sen parar a unha á outra, compartindo un pensamento único. Cada unha coa súa forma, sombría a Noite, brillante a Aurora. https://es.wikipedia.org/wiki/Matralia

José M. Otero