HORACIO, CARUS AMICIS, A POESÍA NO MARCO DA AMIZADE

 

HORACIO EN TRES ODAS


A poesía latina que expresa os sentimentos subxectivos non aparece en poemas exclusivamente líricos ata mediados o século I a. C.  cos coñecidos como neotéricos de Catulo e o seu círculo.

Roma agora mírase no espello de Grecia do século IV a.C. cando o coñecido como período clásico dá paso ó helenístico, o que no ámbito político ten como resultado a aparición dos monarcas.

Os cidadáns, que empezaron a sentir escaso compromiso co Estado, centran todas as súas forzas na súa vida privada. Este é o xermolo da poesía alexandrina: renuncia a  todo que sexa grandeza e predilección polas pequeñas cousas; en vez dos solemnes e longos poemas épicos, composicións breves e delicadas. 

O panorama previo á chegada de Augusto ó poder era no ámbito da política complexo e ademais especialmente sanguento: guerras civís, revoltas, inseguridade, inestibilade social, crise de institucións tradicionais, ata chegar a unha paz imposta: un momento historicamente delicado no que o sistema republicano dá paso ó Imperio. A  literatura acada a súa época dourada e os poetas teñen claro que o seu papel é conseguir a inmortalidade.

Neste período augústeo asistimos ó cambio final de actitude cara á poesía e ós poetas. Ahora a poesía non é só unha preocupación digna e única para os cidadáns romanos de clase respetable; os poetas renuncian ó esteticismo e comprométesen coa sociedade ou vense na obriga de defender a  súa falta de compromiso. Volve estar en xogo a visión grega clásica da poesía:  traballo de xente con talento, que serve ós cidadáns como educación moral.

Nos primeiros libros de Odas (I, II, III) Horacio desempeña o papel dun Alceo, cidadán fondamente comprometido, que escribía patrioticamente sobre temas candentes do momento, pero que non deixaba de pensar  que na marxe desa obriga había un espazo para o ocio, o amor e o viño. A mesma fusión das dúas poesías gregas que se dera cos neotéricos advírtese en Horacio, de feito, o poeta de Venusa non só leva adiante  o programa dos poetas do círculo de Catulo senón que os supera.

Tomando as Odas en conxunto, a variedade e complexidade temática e a riqueza métrica son os aspectos máis significativos, aínda que moitos dos temas son reelaboración de temas xa tratados en EpodosHoracio quere que os seus temas preferidos poidan expresarse en diferentes formas estróficas e que nunca unha forma escravice a un tema ou o seu tratamento.

Nas Odas o pensamento de Horacio, a súa melancolía, o seu sentido epicúreo da vida, a súa incredulidade e desconfianza, a renuncia ás grandes ambicións son obxecto da súa contemplación artística; os principios da aurea mediocritas, de se contentar con pouco, de reter o momento que foxe, de esperar sempre a morte transfórmanse en efusións dunha experiencia interior.

Os grandes temas da lírica horaciana son o amor, a amizade, os himnos, os banquetes, a natureza, as reflexións filosóficas (o tempo, a morte, o destino do home e a súa posición no mundo, a sabiduría) e vitais e políticas.

Unha cuarta parte das Odas pode considerarse poesía amorosa, pero desde a distancia, desde a crítica, desde o cinismo. Non fala das súas paixóns nin das súas emocións,  descríbeas como se non fosen con el. É neste punto onde se afasta de Catulo. Esta actitude non debe de sorprendernos vindo como ven dun epicúreo que considera o amor como un conxunto de penas e preocupacións que a el non lle afectan nin o inmutan.

O templo de Marte Vengador. Foro de Augusto.

A singularidade deste grupo de poemas, desde a perspectiva dos xéneros literarios, radica en que ese mundo está contido dentro dos padróns da poesía lírica, que aparece así, gracias  a versatilidade métrica e rítmica, como o xénero non caracterizado, o que quere dicir que serve para todo, fronte a disciplina estricta do resto dos xéneros.

En Odashai poesía subxectiva e obxectiva sen que sexa fácil marcar un lindeiro, poesía de tono elevado, pero tamén de tipo epigramático, poesía de contido mitolóxico, pero tamén das cousas cotiás: esta actitude integradora é a manifestación da supremacía da aurea mediocritas.

Pese á complexidade temática das Odas, a unidade, que se acada gracias a súa estructura, foi reclamada por varios autores:

  • Composición lineal: odas cun número indeterminado de estrofas que desenvolven un tema ou acontecemento progresivamente cunha gradatio ascendente ou descendente. (Oda, I, 5)
  • Composición en anel:  odas que comenzan e rematan cun mesmo tema. (Oda II, 3)
  • Composición bimembre: odas con dúas partes de extensión similar, antitéticas ou paralelas, con dous temas diferentes ou un tratamento diferente do mesmo tema. (Oda III, 28)

É admirable que consiga sintetizar el só a Alceo, Safo, a Alcmán e Teognis, Tirteo e Calino, Anacreonte e Píndaro, sin esquecer o gran Calímaco, toda a lírica grega en padrón latino. É nos líricos gregos onde a súa poesía atopa asento rítmico.

Vexámolo con tres exemplos:

Oda III, 28

 


Horacio preséntase como o poeta do viño e o amor e contén outra mensaxe moi horaciana: é día de festa,  e polo tanto tempo de ocio: hai que beber viño, tocar música e facer o amor. Estructura bimembre.

¿Que cousa mellor podo facer

no día da festa de Neptuno? ¡Saca, Lidia,

con presteza, o  reserva de Cécubo

e quebra o teu bo sentido!

Ves que ven a tarde

e ti, como se o día fugaz se parase ,

receas traer da bodega

a ánfora na que repousa o viño de longa garda.

Unhas veces eu cantarei

a Neptuno e ás  verdes melenas das Nereidas;

en resposta, ti ensalzarás  coa corva lira

a Latona e os veloces dardos de Diana.

Cun último canto honraremos

a Venus de  Cnido,  que visita as Cícladas luminosas

nun carro tirado por cisnes;

a Noite merecerá unha sentida canción de despedida.

 

Oda I, 5

 


Mensaxe típica horaciana: o amor, a ocupación do ocio, é unha ocupación efímera, que se esvae como o fume, indigna de confianza, aínda que por iso mesmo pode ser dolorosa. Estructura lineal

¿Que delicado efebo  perfumado con auga

de Colonia te abraza,  Pirra, entre pétalos de rosa

no recanto íntimo do xardín?

¿Para quen soltas natural e coqueta

a túa rubia melena? ¡Cantas veces chorará

a túa perfidia e a súa mala fortuna

e contemplará con asombro por primeira vez

o mar encrespado polos negros ventos

o que agora confiado goza da túa rubia beleza,

o que sempre te espera atenta, sempre cariñosa,

e non  sabe da veleidade do vento!

¡Pobres aqueles ós que cega o teu encanto,

e non intimaron contigo! Polo que me toca,

as miñas ofrendas de agradecemento dan fe

de que eu xa dediquei a miña roupa de naufrago

ó poderoso deus do mar.

 

Oda II, 3

 


O destino inexorable do home atemperase cos placeres efímeros. Un xogo entre o desánimo e a afirmación. “Aurea mediocritas”, o punto medio entre o éxito e a miseria, o temor e a insolencia. Estructura en anel

Lémbrate de manter o ánimo sereo

no infortunio, na felicidade,

controlar a insolente ledicia, 

Delio, pois vas  morrer,

 xa vivas agoniado cada momento da túa vida ,

xa, deitado nun prado retirado  nos días

 felices, te comprazas saboreando

o máis delicado viño de Falerno.

¿Por que o alto pino e o chopo prateado gustan

trenzar sombra acolledora

coa súa ramaxe? ¿Por que  no río

sinuoso a auga fugaz  flúe rápida?

Ordena servir  viño e ungüentos

e deliciosas rosas de efímera frescura

mentres  o permitan os teus negocios, a túa idade

e os negros fíos  do Destino.

Deixarás os soutos que compraches e a casa

e a túa granxa,  que  rega o rubio Tiber;

deixaralos, e un herdeiro farase dono

das riquezas que ti acumulaches.

Xa foses fillo do mítico Inaco,

xa, coitado de familia pobre,

vivises ó sereo, nada importa,

nada, vítima do inmisericorde do Demo da Morte.

Todos acabamos no mesmo lugar, o gobelete

remove os dados,  máis tarde ou máis cedo

vai caer a sorte de todos

e só queda embarcar cara ó exilio eterno.

Baco enmascarado nas etiquetas de viños galegos

 “¡Que gozo nas montañas! ¡Gurgulla no chan leite, gurgulla viño, gurgulla néctar de abellas! ¡ Flota no aire un aroma de incienso de Siria!”

Coro Bacantes, Eurípides

Diónisos  mírase no espello e ve o mundo que nos rodea, e ese mundo somos nós.

 G. Colli. La sabiduría griega. 1995


Navegar  cada día polo mar viñoso do mundo clásico regálanos a oportunidade de ver o mundo cunha certa mirada pícara e mesmo con ironía. A moderna linguaxe da publicidade  afonda e bebe nos secretos da antiga retórica e no poder evocador das imaxes mitolóxicas. Un empeño indisimulado por dar co idóneo e eficaz envoltorio das súas mensaxes, conmover desde o imperio dos sentidos e das emocións. Sobrevoar o obvio para buscar a esencia, suxerir, procurar de maneira indirecta o novidoso no antigo.

Etiquetar un viño co nome de Diónisos ou Baco,  por evidente, restaría impacto e botaría por terra calquera pretensión de dar co bo camiño do mercado pola vía da orixinalidade; pero Baco-Diónisos na mitóloxía é un deus ALTER-NATIVO, distinto pero idéntico a si mesmo, portador de mil evocacións que nacen da súa maneira de presentarse como deus, das súas experiencias místicas, da súa capacidade de subversión da orde establecida, dos espazos que el habita cos seus fieis, evocacións portadoras de sonoridade, dunha rica capacidade de connotación, elegante, suxerente, poética que toman fácil asento no ámbito sensorial e emotivo.

Baco-Diónisos, o espírito do viño, trala súa máscara, fascina, revitaliza, renova, transforma. Os creativos responsables da imaxe de dúas bodegas galegas*nunha aposta pola elegancia, na procura dun toque de distinción, caen seducidos pola forza expresiva da mitoloxía báquica; un valor  poético engadido á calidade  do producto embotellado, unha confianza cega no misterio que Diónisos deixa entrever no espello do mundo no que se mira.

Diónisos-Baco é tamén ALTER**,  é a máscara inconfundible do OUTRO, do outro que está dentro de un mesmo, «un puro de fronte», o reflexo no espello, nese espello no que rostro reflectido de Diónisos é o mundo, o mundo como o ALTER da propia divindade. Diónisos é igualmente o ALTER EXTRANXEIRO que, sin selo, retorna á cidade, onde naceu,  desde o mar, desde a montaña ou desde o Oriente.  Ese ALTER que fóra é a outra cara que habita a cidade e que se manifesta para poñer patas arriba o que parece inmutable nos valores políticos masculinos e na relixión, un verdadeiro axitador social, un ALTER subversivo que fomenta a mestura as figuras da orde social.

Ó poñer fóra de de si a homes e mulleres, ó rrebatalos, fainos alleos á súa condición social. Non se trata de facilitarlles un camiño de fuxida do mundo. Nos seus rituais e nas súas cerimonias poden experimentar que a vida e morte atrápanse entre elas como as hedras, que a renovación primaveral agroma desde a memoria de todos os mortos, o que equivale a dicir que na identidade habita o ALTER.

A máscara permítelle un ir e vir frenético, vagar incesante dun sitio a outro, porque a transformación dinámica é a súa esencia, natureza viva e fecunda. Dióoniso é o único deus do Olimpo que non ten templos, venéraselle alí onde o o grupo de fieis que o acompaña, chanta na terra a estaca coa máscara, o peplo, a pel de cervato e o cinto, a espera  da epifanía da divindade.  As covas sombrías ou calquera outra cavidade furada na pedra son o espazos especialmente escollidos para súas experiencias arrebatadas. As paredes  destes antros están recubertos de hedra, doutras plantas trepadoras sempre verdes,  videiras, símbolo da fecundidade, o que en plena época helenística chamaban stibadeia (STIBADIA) «leito de flores».

Non é nova a tese actual que demostra que a mellor filosofía está no viño.  Xa era sostida ben entrada a segunda metade do século XII polo gramático, naturalista, pedagogo e abade, Alexander Neckam, nunha serie de poemas que aparecen en English Historical Review XXX, 1915, pp 450 ss. afirmando ademais que Baco é o segundo Aristóteles, dux philosophiae. Se che interesa seguir lendo o post completo en PDF pica AQUI BACO ENMASCARADO

 


* ALTER, Bodegas Viña da Cal. Ribeiro.

* STIBADIA, Bodega Tabú, Monterrei.

**Dunha raíz indoeuropea *al- ‘máis alá’ + sufixo -tero, ‘o outro de entre dous’

 

 

 

A FUNCION MÁXICA DAS FLORES E AS FRAGRANCIAS NOS BANQUETES DA ROMA ANTIGA

A mesa e o comedor para os romanos eran un espazo sagrado e, en consecuencia, a comida un acto relixioso, cos seus rituais pautados ata no seu mínimo detalle, unha festa coa presenza continuada dos deuses, na que, dun xeito curioso, se mesturaban o relixioso e o profano.

Para os antigos romanos a mesa simbolizaba a terra portadora de alimentos polo que o comedor resultaba ser a representación do cosmos, onde a mesa, como a terra, ocupa o centro do universo. Nerón, cando constrúe o comedor da domus aurea, concíbeo á imaxe do universo; un inxeñosa tramoia no teito de tablillas móbiles esparexía perfumes e flores que parecían caer teatralmente do ceo. Neste universo miniaturizado todos os rituais tiñan como obxectivo a reconciliación cos deuses. Os deuses só atendían a aqueles fieles limpos fisica e moralmente. Eran inevitables polo tanto rituais de purificación para que este cosmos quedase libre de sortilexios e malos espíritos que puidesen interrumpir a comunicación fluída coas divindades.


Era crenza xeneralizada entre os antigos que as flores e as fragrancias tiñan este poder purificador, de aí o costume de asperxir polo chan das salas infusión de verbena ou herba de Venus, xa que o seu recendo trasmite alegría ós comensais, trae a paz e afasta as envexas, pero, por enriba de todo, tiña os efectos purificadores que procuraban os que compartían triclinio. Outras veces ciscaban pétalos de flores: das rosas da divindade, da flor de lis, contra os fungos velenosos e as enrugas, de violetas da inmortalidade. Os inmortais que non coñecen a fame nin a morte aliméntanse de olores e perfumes, privilexio e sinal da súa condición, pois os mortais han de se repartir as vísceras cocidas no asador e a carne sanguenta do sacrificio.

Entre todas as flores de calquera xardín había unha especial que non podía faltar en ningún banquete, a flor do azafrán, xa en coroas ou mesturada co viño; o seu cheiro tiña o poder de previr a borracheira e regalar un doce sono a aqueles convidados que se deixaran tentar en exceso polo pracer da bebida. O azafrán é a metamorfose do sangue de Croco, a lembranza da súa cabeleira dourada, un agasallo dun imprudente  Mercurio apenado de lle provocar a morte.

Antes e despois de cada comida todos os convidados realizaban rituais de purificación, tomaban un baño antes de comer e pasaban por auga as mans ó rematar. Os escravos estaban á disposición dos convidados para lavábarlles os pés, limpiárlles a uñas e perfumalos.

Sería fácil pensar no sentido hixiénico destes hábitos, considerados coherentemente, teñen todas as trazas de rituais de purificación física e moral, que acabarán pasando a tradición cristiana e a outras, deixando na actualidade pegadas aínda  moi vivas nas distintas cerimonias sociais.

Bibliografía: Jean-Nöel Robert. Los placeres en Roma. Edaf-. 1992

LUME E AUGA NO SOLSTICIO

Os solsticios son inicios de ciclos da natureza, do curso solar. A cultura grecolatina recurría a unha expresión de contido simbólico para subliñar esta circunstancia: “as portas solsticiais”, a porta, umbral, pero tránsito, paso entre luz e tebras, vida e morte, ignorancia e sabiduría, culpa e salvación.

Se ben o solsticio de inverno dá paso ó ciclo luminoso, a do verán abre o período de escurecemento, do acortamento progresivo da luz do día; unha inversión dos valores atribuídos a cada estación, non hai nada unívoco no universo simbólico. Agora entenderemos por que o cristianismo fai coincidir o nacemento de Cristo (“Eu son a porta”, di Xesús, Xn. 10, 9), o sol que ilumina a humanidade, co solsticio de inverno, mentres que o solsticio de verán esta marcado pola festividade de San Xoán Bautista, que sustitúe as celebracións paganas, porque este era para oS cristianos o precursor, o mensaxeiro da redención, da salvación inminente, da vida.

Nun libro de mitoloxía do século XIX, falando de fogueiras e lume sagrado, relaciónanse os rituais de San Xoán cos das festas de Pales:

“ Isto ( o lume) usábase moito na antiga Roma nas festividades de Pales, deusa dos pastores, que se celebraban o primeiro de maio e chamábanse Palilia. Nesta festividade os pastores facían fogueiras de palla ou de feno, e brincaban por enriba delas, e con esta cerimonia crían que quedaban limpos e absoltos de culpa, como o dixo Marco Varrón….”

“Pales dicebatur dea pastorum, cuius festa Palilia dicebantur; vel ut alii volunt, dicta Parilia quod pro partu pecoris eidem sacra fiebant” P.F. 248, 17

[ a deusa dos pastores chamábase Pales, e as festas a ela dedicadas Palilia; ou como queren outros Parilia por ser un ritual sagrado na súa honra polo bo parto do gando]

Festa de Pales, ou o Verán. De Suvée Joseph Benoît (1743-1807) Crédito fotográfico: (C) RMN / Gérard Blot

Todo lo purga el fuego, y su viveza /al metal le acrisola su maleza./ Luego por las hogueras encendidas/de paja gritadora des el salto/ con pie ligero, y piernas extendidas.

Ovidio ( Fastos, IV, 727 ss.) invoca á deusa Pales, para que o inspire na creación do poema, argumentando que vai cantar ritos pastorís nos que ten experiencia personal:

Alma Pales, faveas pastoria sacra canenti,/ prosequor officio si tua festa meo./certe ego de vitulo cinerem/ stipulasque fabales/ saepe tuli plena, februa tosta, manu; /certe ego transilui positas ter in ordine flammas, /udaque roratas laurea misit aquas.

[Alma Pales, axuda a quen canta os rituais dos pastores,/ se describo a túa festa coa miña arte./ Certo, eu levei moitas veces nas palmas das mans a cinza do vitelo/ e os talos de fabas, restos aínda quentes do sacrificio ./ Certo, eu brinquei tres veces sucesivamente as chamas que se apagaban ,/ e esparexín con loureiro mollado pingas de auga.]

Ovidio segue describindo con minuciosidade romana os distintos ritos da festa, pero esquece o fundamental, tentar explicar a orixe dos rituais; a deusa non se mostrou condescendente co poeta neste obxectivo.

Auga e herbas de san Xoán.

De todos os xeitos a etnografía aportounos algúns datos interesantes : o lume é un elemento purificador, polo que quen pase por riba del quedará purificado; outra, que os antigos xa que tiñan conciencia de que o lume e a auga, dous principios contrarios, eran imprescindibles para a vida, xuntaron os dous nun mesmo ritual preservativo para acadar maior eficacia, ou tamén porque a auga e o lume son causa de vida e morte para o home.

Se sistematizamos todo o que conta Ovidio poderemos dar cos paralelismos que ofrecen as Palilia e as festas de San Xoán:


1. FOGUEIRAS:

a. Era crenza que se pasaban por enriba delas os animais domésticos quedaban a salvo dos lobos.

b. O mesmo se o facían os homes.

c. Para ser eficaz o rito había que repetilo tres veces

d. Ó saltar había que facer a petición que máis lle convise a un.

e. Queimábanse algunhas herbas

2. ENRAMADAS.

a. Enramadas penduradas nas paredes .

b. Grinaldas nas portas

3. HERBAS: o loureiro dos sacrificios.

4. AUGAS:

a. En lustracións especiais e aspersións de altares

b. En lustracións de animais domésticos

5. ORACIÓNS: había que pronuncialas ao saltar sobre a fogueira, mirando ao oriente e metendo os dedos na auga pura.

A relación entre as dúas festas, Palilia e San Xoán, xa se estableceu no século XVI, pero tamén os investigadores modernos insisten nela. Só dan cun problema: o feito de que non coinciden nas datas dos meses, hai entre elas dous meses de diferencia, pero non parece un atranco insalvable, xa que ao longo da primavera detéctanse festas nas que se acenden fogueiras, pendúranse enramadas, como en Laza ou Oimbra por falar de espazos preto de nós. Serían pois rituais de estación que rematarían co solsticio.

Fachucos en Laza. Ourense

J. G. Frazer no seu libro The Golden Bough (A Rama Dourada) chama a atención sobre as coincidencias que gardan as festas paganas e as cristiás e afirma que son moitas como para consideralas accidentais. Desde o seu punto de vista esta coincidencia só mostra o pacto ó que se veu obrigada a Igrexa na hora do seu triunfo coas súas rivais vencidas, pero aínda perigosas. O intransixente espírito inicial flexibilizouse cando percibiron con claridade que para que o cristianismo conquistase o mundo era preciso atenuar a rixidez das regras fundacionais facendo máis ancha a porta que conduce á salvación. Para que o credo fose admitido de maneira universal era preciso que fose antes modificado de acordo, ata onde fose posible,  cos prexuizos, as paixóns e supersticións do vulgo, xusto os principios que inicialmente pretendían suprimir: unha decadencia espiritual inevitable; o mundo no pode vivir no nivel dos grandes homes; os valores esenciais de pobreza e celibato non resultan facilmente soportables, non  só para a sociedade civil, tampouco para a existencia humana.

 

 

OS DEUSES COMO SOCIOS DO CIDADÁN E O ESTADO ROMANO

NECESSE EST FATIGARE DEOS

(ÓS DEUSES HAI QUE LLES DAR A A LATA)

Visita : Dos númina ós deuses


A conduta dos  deuses resulta as veces decepcionante e critícaselles como se critica ó goberno: “Xúpiter, ten piedade desta rapaza doente; se a deixas morrer, criticarancho”.

Cando foi da morte de Xermánico, a multitude romana apedrou os templos, como se se tratase duns manifestantes  que guindan  lastras contra unha embaixada estranxeira.

Podíase romper cos deuses: “Xa que os deuses non me perdoaron, eu tampouco lles perdoarei.”

Philippe Ariés e Georges Duby, Historia de la vida privada.

O pobo romano primitivo era unha comunidade agrícola de familias unidas.  As comunidades agrícolas viven unha relixión animista, o que quere dicir que  recoñecen espíritos, potencias divinas, presenzas (numina), mentres os deuses antropomórficos lles resultan inimaxinables pola súa maneira de entender o mundo.  O numen tiña o seu escenario propio onde manifestar o poder: un bosque, o paso dun monte, unha fonte: Silvano, Portumno, Neptuno. Os numina son espíritos que interveñen na actividade comunal, que teñen o poder de compracer cando son requiridos ritualmente. Espertan  certo sentimento de pavor ou escrúpulos (religio), pero a súa relación cos homes é bondadosa. (Para seguir lendo: NECESSE EST FATIGARE DEOS)

COLECCIÓN DE TEXTOS  e IMAXES PARA ENTENDER O SENTIDO DA RELIXIÓN DOS ANTIGOS ROMANOS 

(Ler: relixión romana, cuestións fundamentais)


http://static.slidesharecdn.com/swf/ssplayer2.swf?doc=diosesolmpicos3mododecompatibilidad-090609153749-phpapp02&stripped_title=dioses-olmpicos3-modo-de-compatibilidad

O QUE OVIDIO NOS CONTA DAS BOAS PALABRAS, OS DOCES E OS BOS AGOIROS

Como un conto de Nadal e Aninovo en FASTOS, I, 170 e ss.

Annum novum faustum felicem vobis!

 

 

E digo eu ¿por que, Xano, aínda que calme os manes dos outros,
che ofrezo primeiro a ti  incenso e viño?
“Para que poidas,  grazas a  min, que gardo as entradas,
ter acceso a todos os deuses que queiras”, responde.
“E ¿por que se fan cumpridos nas túas kalendas
e expresamos e escoitamos bos desexos?”

Entón o deus, apoiado no caxato, que levaba na dereita,
dime: “Os bos agoiros agóchanse nos inicios.
Con oídos agoirentos escoitades a primeira palabra
e interpreta favorable o augur a primeira ave que ve.
O ceo e os deuses escoitan propicios.
Ninguén expresa desexos vans, e o dito vale”.
Desaparecera Xano e non pasei moito tempo calado;
pisei coas miñas palabras as últimas súas,
e pregunteille: “¿que significa o dátil e o figo paso,
e o mel brillante que flúe no branco panal?”.


Dime: “é polo agoiro: que aquel sabor acompañe
a nosa labor e  o ano adoce o camiño comezado”.
Vexo por que se ofrecen doces: explícame  o sentido
do aguinaldo para que nada se me perda da túa festa”.

Riu e dixo: ” ¡canto te engana o teu tempo a ti
que pensas que o mel é máis doce que o aguinaldo recibido!
Eu non coñecín a ninguén nos tempos de Saturno
que para el as súas riquezas non fosen doces.

(Traducción de José M. Otero)

 

Notas:

1. Strenae (1); 2. Strenae(2); 3. SATURNALIA (1); 4. JANUS; 5. STIPS ; 6. FASTI

TEXTO LATINO PDF OVIDIO FASTOS I,vv 171 e ss.

 

XANO (Texto en pdf)

 

 

Texto latino

O magnum mysterium,
et admirabile sacramentum,
ut animalia viderent Dominum natum,
jacentem in praesepio!
Beata Virgo, cujus viscera
meruerunt portare
Dominum Christum.
Alleluia.

SATURNAIS OU A LIBERDADE LICENCIOSA

Escribía Hesíodo en Os Traballos e os Días que durante a Idade Dourada a terra producía a man chea, non había guerras, so concordia, ninguén se afanaba por facerse rico, polo que todo o mundo vivía feliz e contento. A escravitude e a propiedade privada eran conceptos descoñecidos, todos os homes dispoñían en común do que a natureza regalaba.

Lucas Cranach. A Idade de Ouro. Imaxes Google

Saturno, deus da agricultura e a sementeira, viviu na terra como un rei da Italia agreste dos primeiros tempos e conseguíu coa súa bondade que aquelas xentes rudas e disgregadas se agrupasen, e como isto non era pouco, del aprenderon os segredos da agricultura e a lei como garantía de convivencia. Saturno foi o portador da felicidade  da Idade Dourada para as terras italas. Pero chegou o día en que este bo deus desapareceu de forma inesperada, pero non a súa memoria, pois os homes agradecidos contruíron templos, e moitas colinas e sitios elevados de Italia levaron o seu nome e na súa honra celebráronse a festas Saturnalia, que tiñan lugar no último mes do ano, ligadas á temporada agrícola: sementeira ou colleita.

As saturnais ou o inverno. Fot.  RMN

Polas testemuñas que nos deixaron os escritores antigos, enchentes, borracheiras, libertinaxe, calquera maneira de dar co pracer son as trazas que definen esta celebración.

Durante  sete días, desde o 17 de decembro ata ó 23, en todas as casas, rúas e prazas de Roma lembrábase a liberdade que reinaba nos tempos de Saturno concedendo ós escravos a licencia de sentar á mesa dos amos, inxurialos, emborracharse con eles, sen que o amo puidese facerlles o máis mínimo reproche. Por un tempo quedaba abolida a discriminación social: non hai escravos, todos se comportan como os homes libres. En todo caso eran os señores os que servían ós escravos. Esta inversión de papeis chegaba a tal extremo que cada familia era un escenario burlesco no que lei e moral quedaban agochadas nun recuncho, para non perturbar aquel gozo de efémera liberdade.

Normalmente o estoupido de forzas reprimidas dexenera en orxía ou en rebumbio extravagante, xa que as paixóns máis escuras atopan a saída que se lle nega na tranquila e xuizosa vida ordinaria.

INSPIRACIÓN E HUMOR NO MUNDO TRANSFORMADO DE OVIDIO

250 mitos e lendas en 11.991 versos; 175 cambios de forma, 54 en animais, 27 en pedras

“As Metamorfosis convértense en herdeiras, compendio e climax da producción literaria de Ovidio. Herdeiras porque moito do seu contido, mitos e lendas, xa se trataba en Amores, Ars Amandi e Heroidas; compendio porque funde o que lle suministra a tradición elexíaca, lírica, tráxica, epistolar, as “declamationes”, o pantomimo e especialmente o alexandrinismo; e climax porque pretende que sexa a súa obra máis perfecta”.

Rosa María Iglesias e María Consuelo ÁlvarezLas “Metamorfosis”,  en Historia de la Literatura Latina, de Carmen Codoñer (ed.)

As Metamorfosis son un catálogo universal das tradicións míticas  no  que se conxuga poesía e hitoriografía universal, pero non aleatorio, desordenado e caótico, senón articulado  de forma unitaria: a metamorfose final de cada episodio,  é o fío guía da unidade externa; a articulación xenealóxica e cronolóxica, o da unidade temática; a variedade dos versos hexamétricos perfectos e elevados, o que dá unidade poética.

Se ben as metamorfoses son un tema recorrente, tamén o son  o amor e a cólera divinos. O amor é tema dominante en toda obra ovidiana. O amor entre deuses e mortais (Apolo e Dafne) é o máis frecuente, pero tamén o amor entre deuses (Venus e Marte), e o amor entre mortais (Orfeo e Eurídice). A cólera dos deuses e os celos non poden quedar á marxe nun escenario tan pasional.

Xuntamente con estes temas aparece un autenticamente romano, a pietas,  fronte a impietas, a pietas cos deuses (Filemón e Baucis), a pietas de amor (Pïramo e Tisbe).   Esta pietas de amortratatada por Ovidio dun xeito totalmente orixinal, tanto que non ten nada que ver co tratamento que dela fixeran os que o precederon,  vai creando unha sensación de continuidade mesmo entre episodios que non teñen nada que ver entre eles.

 

Apolo e Dafne. Fot. RMN

 

Deslumbrado pola lectura dos primeiros versos, o lector espera un argumento serio e unha acción única, unha épica na que as accións teñan unhas cosencuencias, un poema moral, nunha palabra. Pero pronto se sente víctima dun engano, que non deixa de ser un artificio literario, porque a acción do poema non e única nin seria, senón un conxunto de historias ligadas con artificio e narradas subxectivamente, con enxeño, humor e sentido do grotesco, da burla.

As  accións non derivan en consecuencias, senón en fantásticas metamorfoses. Polo tanto o que teriamos entre mans sería unha colección de historias míticas inspirada en Calímaco, ¿unha colección de mitos gloriosamente amoral baixo a careta da épica? ¿Un insulto irreverente á épica tradicional de Virxilo e ó material que remodela Virxilio? ¿Un insulto a Eneida e ó que significa ideoloxicamente? ¿Unha irreverencia contra Augusto?

Piramo e Tisbe

Probablemente non, nin insulto a tradición nin irreverencia ó emperador; mirémolo desde outra perspectiva máis positiva: Ovidio é un poeta divertido, a súa amoralidade ou inmoralidade está ó servizo do humor, a parodia atrae a risa cara a propia parodia e non cara ó obxecto perodiado. Ovidio é o poeta que mellor representa a concepción da arte pola arte, venera a técnica por enriba doutros recursos. A amoralide, neste marco, resulta indispensable para unha creación artística autosuficiente.

É o poeta augústeo por excelencia, en canto que a lexislación de Augusto ía dirixida contra o espírito que Ovidio representaba e que era o espírito socialmente prevalente: amante  dos praceres, sofisticado, cínico. É quen mellor entende a sociedade na que está vivindo, pouco proclive xa ás vellas tradicións romanas, e ben sabe que lexislar en contra dos gustos e tendencias da maioría é labor perdido.

LECTURAS:

 

Orfeo e Eurídice. Fot. RMN

 

APOLO E DAFNE (pdf)

ORFEO E EURIDICE (pdf)

PIRAMO E TISBE. Texto (pdf)

MIRADAS DUN TEMPO EMPEZOÑADO: DE MEDUSAS, BASILISCOS E MORTÍFEROS DRAGÓNS

 

 

Cabeza de Medusa. Museos Vaticanos

Polas últimas fronteiras da Libia, onde a abrasada terra linda co Océano, chamuscada polo sol que afonda nel cada día,  estendíanse amplamente os inaccesibles campos da Medusa, a  filla de Forcis, desprovistos da sombra de arborados bosques, e xamais  removidos por ningún arado,  máis ben ourizados de rochas,  trala mirada letal da súa dona. Daquela gorxa  naceron as serpes que emitiron estridentes asubíos coas súas linguas vibrátiles.  As serpes que azoutaban igualmente o colo de Medusa cando aínda podía compracerse con elas. Soltas polo lombo a modo de cabeleira feminina, xorden unhas cobras, encrespadas tamén na fronte, e ó peitear as súas guedellas flúe o veleno viperino. 

Este monstro ousou ameazar o mar cunha paralización insólita e petrificar o universo.  As aves, volvéndose subitamente pesadas, caeron do ceo, as feras confundíronse cos cumios, todas as xentes veciñas dos etíopes semellaban figuras de mármore. 

Ningún ser vivo podía aguantar a súa mirada, e mesmamente as serpes evitaban o rostro da Górgona escapándolle. Ela converteu en rochas a Atlante, o Titán que se erguía ó pé das columnas de Hesperia; e, cando moi lonxe no tempo,  o ceo arripiou cos xigantes con pernas de serpes de Flegreas, tornounos empinadas montañas, e á  guerra implacable dos deuses púxolle fin desde o centro do peito de Palas……. (PARA SEGUIR LENDO POST EN PDF)

Basilisco

 

O Basilisco, que emite asubíos que aterran a todas as pestes anteriores, mata antes de inocular o seu veleno , escorrenta ó seu paso, ó longo deste inmenso e areoso  territorio, a toda a turbamulta de reptís e impón o seu poder nas areas do deserto. O Basilisco crea o deserto, é o deserto mesmo, onde morren os paxaros e apodrece calquera froito. As augas nas que bebe  quedan infectadas para sempre. A súa mirada quebra as pedras e queima as herbas. Só o cheiro da donicela e o canto do galo teñen o poder de o abater.

 

Hércules e o Dragón das Hespérides. Palazzo Vecchio. Florencia. Fot. José M. Otero

 

Tamén a vós, que reptades por todas as terras como divindades inofensivas, Dragóns refulxentes de dourado resplandor, a ardente África convértevos en mortíferos: remontades con alas o ceo  e, perseguindo a rebaños enteiros, quebrantades a golpes de cola, enroscándovos neles, xigantescos touros; nin o elefante está seguro, pese ó seu volume: todo o entregades  á morte e, para os vosos nocivos estragos, nin sequera necesitades veleno. 

 

SIMBOLOXÍA.

  • MEDUSA:   simboliza o tormento da culpabilidade reprimida. Topar coa Medusa de fronte é dar de cara con espanto coas culpas propias. A peor culpa é a desmesura; a morte da Medusa por Perseo significa o triunfo da harmonía, o equilibrio e o sensato coñecemento de si mesmo.
  • BASILISCO: é  o emblema do odio, da crueldade e da morte. En Oriente atribuíaselle a forma mesturada de galo, serpe e sapo. Carácter infernal. É un dos garda do tesouro.
  • DRAGÓN: simboliza o obstáculo definitivo que hai que salvar, antes de acadar o éxito que se persegue. O mal que cómpre aniquilar para que triunfe o ben. O dragón é “o animal”, “o adversario”. 

PARA SEGUIR LENDO. POST COMPLETO EN PDF PARA IMPRIMIR: 

MIRADAS QUE PARALIZAN NUN TEMPO EMPEZOÑADO 

O MITO, CÓDIGO DE SABIDURÍA PRÁCTICA

 

UNHA LECTURA PARA ENTENDER A ORIXE DAS COUSAS E A MAXIA DOS INICIOS.

Dificilmente  se pode concibir un ser humano que non sinta a fascinación do “relato”, da narración de acontecementos significativos, do que lles pasou a homes provistos da “doble realidade” das personaxes literarias, que reflicten a realidade histórica e psicolóxica dos membros da sociedade moderna e dispoñen do poder máxico da creación literaria. (….) Mentres subsista o desexo de trascender o tempo propio e mergullarse nun tempo “extranxeiro”, extático ou imaxinario, pode dicirse que o home moderno conserva aínda certos residuos dun “comportamento mitolóxico”.

(MIRCEA ELIADE, Mito e Realidade)

“Se consideramos o mito no que ten de vivo, non se trata dunha explicación destinada a satisfacer unha curiosidade científica, senón un relato que fai revivir unha realidade orixinal e que responde a unha  moi fonda necesidade relixiosa, a aspiracións morais, a coaccións e imperativos de orde social, e mesmo a esixencias prácticas.

Nas civilizacións primitivas o mito desempeña unha función indispensable: expresa, realza e codifica crenzas; salvargarda e impón os principios morais; garante a eficacia das cerimonias rituais  e ofrece regras prácticas para o uso do home.

O mito é , entón, un elemento esencial da civilización humana; lonxe de ser unha fábula, é, polo contrario, unha realidade vivinte á que non é posible deixar de  recorrer, non é de ningún xeito unha teoría abstracta  ou un desfile de imaxes, senón unha verdadeira codificación da relixión primitiva e da sabiduría práctica. (….)

A castración de Urano por Saturno

Todos estes relatos son para os indíxenas a expresión dunha realidade orixinal, maior e moito máis chea de sentido que a actual, e que determina a vida inmediata, as actividades  e os destinos da humanidade. O coñecemento que o home ten desta realidade revélalle o sentido dos ritos e dos preceptos de orde moral, ó mesmo tempo que a maneira de cumprilos.”

(B. MALINOWSKI, Myth in Primitive Psycology (1926; reproducido no volume Magic, Science and Relixion, Nova Iorque, 1955, pp. 101-103)

“Nos primeiros tempos, os inmortais que habitan as mansións olímpicas, crearon unha dourada estirpe de homes mortais. Viviron aqueles na época en que Cronos reinaba no ceo. Vivían como deuses, co corazón libre de preocupacións, sin fatigas nin miserias; nunca lles chegaba a vellez desprezable, senón que, sempre con igual axilidade nas pernas e brazos, se recreaban con festas, alleos a calquera tipo de males. Morrían como mergullados nun sono; eran ricos en alegrías; o campo fértil producía espontaneamente fermosos e abundantes froitos. Eles, contentos e tranquilos, alternaban faenas e deleites. Eran ricos en rebaños e entrañables ós deuses benaventurados.”

HESIODO, Traballos e Días, vv. 109-126